Schitteren door afwezigheid

Morgen komt de nieuwe plaat van Daft Punk uit. De band treedt alleen op met maskers. Is dat dwaas of geniaal?

Het klinkt mooi en verheven als je als kunstenaar zegt dat je alle aandacht die je krijgt, wil verleggen van wie je bent naar wat je doet. Want het gaat toch om de kunst die je maakt en niet om de persoon die je bent? Dan besluit je, zoals bijvoorbeeld Karin Dreijer Anderson en haar broer Olof Dreijer van het eigenzinnige Zweedse electronicaduo The Knife, om consequent het publieke domein te betreden met maskers of verhullende make-up. Want maskers garanderen anonimiteit. En zo, is de redenering, wordt de aandacht omgeleid van vorm naar inhoud.


Wat puur, wat nobel, wat een onzin. De vermommingen hebben van The Knife dan wel een anonieme act gemaakt, diezelfde maskers hebben ook de aandacht op het duo zelf gevestigd. Net zoals dat gebeurde bij de hardrockband Kiss. Bij metalfreaks Slipknot. Bij Daft Punk, The Residents, Bloody Beetroots en zelfs bij Lordi, de Finse schuimrubberen horror van het Eurovisie Songfestival 2006.


Popmuziek herbergt een wondere wereld van vreemd uitgedoste aliassen die juist door hun uiterlijk op voorhand aandacht krijgen. Elke artiest die zegt dat hij met een vermomming alleen maar volstrekte anonimiteit nastreeft, jokt. Is een beetje naïef. Of beide. Toegegeven, je wordt bij de dagelijkse boodschappen niet gehinderd door opdringerige fans en blijft verstoken van gênante liefdesbrieven. Maar de verering die je als privépersoon ontbeert, krijgt nu vanzelf een nieuwe bestemming: het zelfgecreëerde imago.


Neem Thomas Bangalter en Guy-Manuel de Homem-Christo. De Franse dance whizzkids van Daft Punk hebben sinds het verschijnen van hun debuutalbum Homework een cultuur geschapen rond hun alter ego's. Maar hun robotkoppen hebben sinds het verschijnen van het debuutalbum Homework in 1996 een iconische status gekregen die al voor opwinding zorgt als er nieuwe beelden op het internet worden gestrooid. Een masker houdt eerst de aandacht vast voor wat er achter zit, pas in de tweede plaats verhult het dat. Een masker is het cadeaupapier waar je je identiteit mee inpakt. En wij, de toeschouwers kunnen niet wachten te zien wat daaronder zit.


Verander nu het woord 'toeschouwers' in de vorige zin in 'consumenten' en je hebt met je vermomming een krachtig stuk marketinggereedschap in handen. Daft Punk heeft dat het beste begrepen. Bangalter gaf ooit als verklaring voor de maskers dat Daft Punk zich alleen op de muziek wilde concentreren. 'Als we een imago moeten creëren, dan moet dat een kunstmatig imago zijn.' En dat imago leidde in de jaren negentig al tot wilde speculaties wie de Punkers nou in het echt waren.


In de loop der jaren heeft Daft Punk dat spel alleen maar verder uitgebouwd en bespeeld met 'maskers' op meerdere niveaus. In aanloop naar de release van het album Random Access Memories, dat morgen uitkomt, doken er YouTubeteasers op die niet Bangalter of De Homem-Christo aan het woord lieten maar producers Nile Rodgers en Pharell Williams die over hun samenwerking met het mysterieuze duo vertelden. Schitteren door afwezigheid is de uitdrukking. Zelfs de verordening aan de pers om over het album, dat wereldwijd en petit comité werd beluisterd, niets te berichten tot 1 mei, op straffe van 10 duizend euro boete was juist bedoeld als prikkel om vooral wél over Daft Punk te schrijven.


En zo wordt de honger naar mythevorming gevoed. Vraag maar aan Zorro, vraag maar aan Batman. Vraag desnoods aan The Residents. Geen band die het concept van anonimiteit door vermomming zo ver heeft doorgevoerd als de groep uit San Francisco. En zo lang ook. Het speels tegendraadse collectief treedt al veertig jaar op in vermomming met hun dwarse dissonante artrock en viert dat jubileum met hun Wonder Of Weird tournee die maandag Amsterdam aandoet. Van de huidige leden zijn alleen de voornamen bekend. In hun bekendste vermomming dragen ze oogbollen als hoofden met daaronder smokings. Gezichtsloos maar o zo herkenbaar.


The Residents is echter een vreemde eend in de popbijt. Bij hen maken de vermommingen wezenlijk deel uit van wat ze doen. Het collectief van kunstenaars wisselt voortdurend van bezetting als het project daarom vraagt. In principe vormt de groep personages op het podium, ongeacht welke personen er onder schuil gaan, de band.


En toch. Drie jaar geleden erkende Hardy Fox van het management van The Residents dat de vermommingen hun commerciële nut hadden bewezen. Hardy: 'Het hele oogbol-gebeuren was alleen gecreëerd voor het Eskimo album in 1979. Maar het bleek een zo populair beeld te zijn dat we besloten het er in te houden. Vanuit marketingopzicht hadden we echt een beeld nodig.'


Maar je kan het masker natuurlijk ook afwerpen. Dat deed Kiss in 1983, de band die de theatrale kant van rockcultuur uitvergrootte met lagen schmink, vuurwerk en nepbloed en zijn faam dankt aan een huwelijk van over de top entertainment en schaamteloze merchandising. Kiss was wereldberoemd, de maskers waren niet meer nodig.


Ook The Knife besloot ronlangs zijn ware gezicht te laten zien. Het afwijken van het principïele standpunt werd vergoelijkt met 'Achter het masker zit toch weer een nieuw masker.'


Dat klinkt een beetje flauw uit de mond van een groep die voorheen skype-interviews deed met het beeld op zwart. Dan toch liever Gene Simmons - overigens samen met zijn Kiss collega's weer danig in de weer met foundation en mascara. Bij de Kiss- reünie in 1996 zei hij iets kernachtigs over de popverkleedpartijen in het algemeen en die van de toenmalige grungegeneratie in het bijzonder. 'Iedereen die in een warm klimaat een houthakkershemd draagt, heeft een net zo dwaas kostuum aan als wij. Het enige verschil is, wij zijn er eerlijk over.'


Credit: Spijkerbroek

Wie in de popwereld een mate van anonimiteit nastreeft, zonder de voordelen/valkuilen van een verhevigde herkenbaarheid, moet kiezen voor een volstrekt neutrale vermomming. De ster moet als het ware volledig in de grijze massa opgaan. In de begindagen van Talking Heads deed zanger David Byrne een poging met een kledingcode die geen enkele herkenbaarheid, connotatie of associatie met wie of wat dan ook moest oproepen. Mislukte volledig. Alles, van witte T-shirts tot zwarte spijkerbroeken, bleek herkenbaar as horend bij een subcultuur waar de band vervolgens automatisch bij werd ingedeeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden