nieuws onafhankelijke kerk in Oekraïne

Schisma in oosters-orthodoxe kerk: Rusland accepteert geen onafhankelijke Oekraïense stroming

In de wereld van de oosters-orthodoxe kerk voltrekt zich een historisch schisma. De Russische kerk breekt met het in Istanbul gevestigde patriarchaat van Constantinopel, het centrum van de oosters-orthodoxe macht. Moskou kan er niet mee leven dat er groen licht is gegeven voor een onafhankelijke kerk in Oekraïne. De splitsing is een overwinning voor de Oekraïense president Porosjenko, die de Russische invloedssfeer een halt probeert toe te roepen.

Patriarch Filaret, hoofd van de Oekraïense Orthodoxe Kerk Beeld AP

‘We hebben besloten alle banden met het patriarchaat van Constantinopel te verbreken,’ zei de Russische geestelijke Hilarion Alfejev maandag na een kerkelijke beraadslaging in Minsk. Daarmee reageren de Russen fel op de beslissing van patriarch Bartolomeus I van Constantinopel. Rusland weigert pertinent deel uit te maken van een instituut dat een onafhankelijke kerk in Oekraïne erkent.

De voortdurende autoriteit van het oude Constantinopel is Rusland al eeuwen een doorn in het oog. De stad, tegenwoordig Istanbul geheten, levert nog steeds de primus inter pares van de orthodoxe patriarchen, een traditie die teruggaat tot 451 na Christus. Toen was de stad het centrum van de oosters-orthodoxe wereld, nu wonen er nog maar enkele duizenden orthodoxe christenen in Istanbul.

Het verlies van Oekraïne is een harde klap voor de Russische-orthodoxe kerk, die eenderde van haar honderd miljoen gelovigen in dat land heeft wonen. 

Kerkgangers bezoeken het Holenklooster van Kiev Beeld Getty Images

Het ‘derde Rome’

De klap voor president Poetin is misschien nog wel groter. Voor hem gaan de orthodoxe kerk en het Russische imperialisme hand in hand. Hij rakelt regelmatig de eeuwenoude theorie van het ‘derde Rome’ op, die stelt dat er na de teloorgang van de historische keizersteden Rome en Constantinopel slechts één stad is die voorbestemd is het nieuwe politieke en religieuze centrum van de wereld te worden: Moskou. Onder Russische scepter zouden alle oosters-orthodoxen zich verenigen. Met het verlies van Oekraïne raakt dat ‘derde Rome’ ver uit zicht.

De Oekraïense president Porosjenko had zich waarschijnlijk geen betere aanloop naar zijn presidentsverkiezingen van maart 2019 kunnen voorstellen. Een onafhankelijke kerk, dat is een van de hoofdpunten waarmee hij de verkiezingscampagne in gaat. Volgens hem is de Russische kerk in Oekraïne een spreekbuis van het Kremlin, dat vooral de Russische expansiedrift goedpraat en separatistische rebellen steunt.

Oekraïense president Petro Porosjenko (R) begroet patriarch Filaret, hoofd van de Oekraïense Orthodoxe Kerk Beeld REUTERS

‘De imperialistische illusies en chauvinistische fantasieën van Moskou zijn verdreven’, sprak Porosjenko in reactie op de beslissing van Bartolomeus I. ‘Het gaat hier om onze onafhankelijkheid, nationale veiligheid en rechtsstaat. Uiteindelijk gaat dit om wereldpolitiek.’

Maar wat voor Porosjenko op korte termijn een overwinning kan zijn, kan op langere termijn veel problemen met zich meebrengen. Ongeveer tweederde van de Oekraïeners is oosters-orthodox. Ze zijn sinds de val van de Sovjet-Unie in 1991 verdeeld over drie afdelingen: één die op Moskou is georiënteerd en twee op Oekraïne. Traditioneel werd alleen de Moskou-afdeling door Constantinopel erkend. Bartolomeus I heeft nu bepaald dat deze drie kerken zullen moeten samensmelten tot één onafhankelijke Oekraïense kerk.

Russische president Vladimir Poetin en patriarch Kirill, hoofd van de Russische Orthodoxe Kerk Beeld REUTERS

Heilige oorlog

Dat zal een moeilijke klus worden. Aangezien Rusland principieel weigert een Oekraïense kerk te erkennen, zullen er hoogstwaarschijnlijk alsnog twee kerken komen, waarin gelovigen lijnrecht tegenover elkaar komen te staan.

‘Er ontstaat dan een gevaarlijke of-of situatie’, zegt Alfons Bruening, bijzonder hoogleraar ‘orthodoxie en vredesopbouw in Europa’ aan de Protestantse Theologische Universiteit in Amsterdam.

Politiemannen bewaken het Holenklooster van Kiev Beeld AFP

‘Religie verwordt hier tot een diep politieke kwestie. In elke parochie zal straks besloten moeten worden bij welk land men wil horen: Rusland of Oekraïne. Dat brengt ook praktische problemen met zich mee, zoals aan wie een kerkgebouw toebehoort. We hebben eerder in Oekraïne gezien dat dit tot felle confrontaties kan leiden. Ik hoop – en verwacht – dat ze het op een vredige manier zullen proberen op te lossen. Anders dreigt een heilige oorlog.’

Wat de Russische kerk betreft, is die bedreiging nu al reëel geworden. Moskou stelt dat het patriarchaat van Constantinopel een enorm risico op een conflict heeft genomen, omdat de twee Oekraïense kerken zouden kunnen proberen de kerkgebouwen van de Moskou-gelieerde orthodoxen te ontnemen. 

Russische president Vladimir Poetin, vergezeld door minister van defensie Timur Ivanov en patriarch Kirill, bekijkt een miniatuur van de Kerk van de Verlosser op het Bloed Beeld REUTERS
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.