Schim in de mist

Drie jonge theatermakers doken in de groezelige geschiedenis van Suriname en maakten het stuk Bouta - biografie van een macho.

DOOR ANNETTE EMBRECHTS

Drie jonge theatermakers doken in de geschiedenis van Suriname. Tjon Rockon, Marjolijn van Heemstra en Anoek Nuyens spraken vriend en vijand van president Desi Bouterse. In de voorstelling Bouta - biografie van een macho laten ze zien hoe je eigen achtergrond bepaalt wat je vindt van de mistige verhouding tussen Bouterse, Nederland en zijn voormalige kolonie.

Alsof de duvel met Bouta speelt: afgelopen weekeinde werd bekend dat de voormalig Nederlandse kolonel Hans Valk (84) in november is overleden. Na dertig jaar bestaat nog steeds onduidelijkheid over Valks rol bij de staatsgreep in 1980 in Suriname. Deze militaire coup, vijf jaar na de onafhankelijkheid, ontaardde twee jaar later in een executie van vijftien prominente tegenstanders en maakte van de toen nog gewone sergeant-majoor D.D. Bouterse een twijfelachtige godheid in Suriname. Wat als deze Nederlandse kolonel inderdaad de motor was achter Surinames eerste staatsgreep? De drie jonge theatermakers hebben het zich tijdens de voorbereidingen van hun voorstelling Bouta bij Productiehuis Rotterdam meermalen afgevraagd. Ze hebben gehoord van een geheim rapport over Valks vriendschap met Bouterse, dat ergens in een la zou liggen. Ze hebben in Suriname de biografie van Bouterse nagereisd, de president die grossiert in bijnamen (Vogel, Revo, Bevel, Oom Desi, Pres) en duistere zaakjes (strafprocessen rond moord, drugs en corruptie).

Ze hebben betrokkenen geïnterviewd, onder wie politicus Jan Pronk, jeugdvrienden van de president, invloedrijke collega's en tegenstanders, fraters en jongens bij wie Bouterse op kostschool heeft gezeten. Na alle onderzoek, in Nederland en Suriname, werd de groezelige geschiedenis over de kolonisatie, de onafhankelijkheid, de coup, de Decembermoorden, de corruptie, de drugstransporten en de brandende gebouwen in Paramaribo eigenlijk alleen maar schimmiger. Tijdens de voorstelling vergroten de drie theatermakers hun eigen posities uit om zo een uitweg te zoeken in de mist.

De speelvloer toont stille getuigen van hun veldwerk: vlaggen in NDP-kleuren (de partij van Bouterse), landkaarten, krantenartikelen (pro en contra) en Surinaamse elpees met speeches en onafhankelijkheidsliederen: We wakti den men den kon (we wachten op ze, laat ze maar komen) en Als je mij een vingertje wijst.

Zaterdag, precies op de 30ste herdenkingsdag van de Decembermoorden, zou Bouta in première gaan. Maar de makers hebben één week langer nodig om hun botsende ideeën te ontrafelen, uit te vergroten en te dramatiseren. Zo verschillend als ze zijn, zo anders is hun perspectief op de beladen verhouding tussen Suriname en Nederland. Van Heemstra: 'Er zijn feiten: de coup, de moorden, de branden. Maar daar omheen hangt veel mist. Waar je staat, is afhankelijk van je eigen achtergrond en perspectief.'

Het persoonlijk perspectief

Tjon Rockon (41), zoon van Surinaamse ouders, geboren in Nederland. Zijn vader was brandweercommandant. Hij mocht van de legertop de branden in Paramaribo niet blussen:

'Ik vraag mij af hoe ik verder kan met Suriname en met mijn vader. Hij is de reden dat ik aan dit project werk. Toen ik 7 was, vertrok hij zonder mijn moeder, mijn zus en mij naar Suriname. Af en toe kwam er een brief en eens in de twee jaar kwam hij naar Nederland en gaf ons een donderpreek. Pas nu heeft hij mij verteld dat hij mij eigenlijk had willen meenemen. Toen ik hem in 1982 zou opzoeken voor de feestdagen, blies hij mijn reis af vanwege de Decembermoorden. Het was te gevaarlijk. 'Bouta kies wan wintie', zei hij telkens aan de telefoon. 'Bouterse heeft zichzelf verloren.'

'Ik heb nu ontdekt dat hij als brandweercommandant gedwongen werd wapens te vervoeren voor de legerleiding. Dat heeft hij mij nooit verteld. Toen belangrijke gebouwen in het centrum van Paramaribo, zoals het radiostation van ABC en het kantoor van de Moederbond, in brand stonden, werd hem door bewapende militairen verboden die te blussen. Daar heb ik radiobanden van beluisterd.

'Nog steeds kan ik niet peilen waar mijn vader staat. Op zijn visitekaartje prijkt boven zijn naam die van de president. Hij heeft nu zo'n roemrucht 'zeven-even'--baantje, voor gepensioneerde hoge functionarissen: hij schuift om zeven uur aan om de krant te lezen en vertrekt daarna weer naar huis. Elke vraag die ik stel, wuift hij weg. Surinamers laten niet snel het achterste van hun tong zien. Toch heb ik dat nodig om zelf een standpunt te kunnen innemen, over Bouterse, mijn vader en over het land waar mijn roots liggen.'

Het historisch perspectief

Marjolijn van Heemstra (31), verre nazaat van drie Hollandse gouverneurs in Suriname: baron Aarnoud van Heemstra, Titus van Asch Van Wijck en Maurits Adriaan de Savornin Lohman.

'Ik stel de vraag: ben ik verantwoordelijk voor het systeem waarin mijn voorouders opereerden? Ik heb drie verre familieleden die in Suriname gouverneur waren. Ze waren geen slavenhouders of plantage-eigenaren, maar handelden wel in een koloniaal systeem dat we nu verafschuwen. Zij hebben zichzelf verrijkt door mensen uit te buiten. Ik wist dat er een standbeeld stond van één hen bij Fort Zeelandia en dat er bergen en bossen naar hen zijn vernoemd. Dat voelt wel ongemakkelijk.

'Betekent dit dat ik een speciale verantwoordelijkheid draag? Kan ik als mens onschuldig beginnen aan zo'n voorstelling? Kan ik iets goed maken of met terugwerkende kracht rechtzetten?

'Mijn thema is schuld/onschuld. Ik geloof in het effect van persoonlijk excuses aanbieden, ook voor daden van vroeger. Niet politiek als natie, maar als mens tot mens. Het is misschien maar taal, maar het werkt. Door wat ik nu weet en onderzocht heb, praat ik anders over Suriname dan tien jaar geleden en vraag ik mij af wat mijn aandeel is. Ik leef weliswaar in het nu, maar het nu wordt bepaald door dat wat eraan voorafging.'

Het poltieke perspectief

Anoek Nuyens (28), dochter van hippieouders, schreef op haar 16de een werkstuk over Suriname

'Ik dacht lang dat ik de neutrale positie innam: mijn ouders wonen in Nederland en ik heb geen verre voorvaderen die in de kolonie woonden. Maar ik kan helemaal niet neutraal zijn. Ik ben geboren uit hippie-ouders, op een woonboot, en groot gebracht met het gelijkheidsideaal en de maakbaarheidsgedachte. Daar geloof ik nog steeds in.

'Ik maak mij druk over het slavernijverleden van Nederland, de grachtenpanden in Amsterdam zijn mede gebouwd met geld uit Suriname. Daarom schreef ik op mijn 16de al een werkstuk over Suriname. Het gaat er niet om dat ik zelf niet schuldig ben. Je wordt schuldig op het moment dat je niet verantwoordelijk handelt naar dat wat je weet. Je mag van de geschiedenis dus geen geheim maken, ook niet van dat rapport over Hans Valk.

'Daarom ben ik een burgerinitiatief begonnen - een petitie - om dat 'staatsgeheime' rapport, dat officieel pas in 2060 wordt bekendgemaakt, openbaar te krijgen. Het is heel makkelijk om nonchalant aan de cafétafel te praten over Suriname en de Nederlandse verantwoordelijkheid, maar ik wil van die tafel af. Ik heb nu een podium in het theater, al is het klein. Ik wil zo veel mogelijk vertellen van wat we weten, pijnpunten benoemen. Ik wil dat Nederland zijn verantwoordelijkheid neemt en die niet afschuift op volgende generaties. Ik zal toeschouwers vragen de petitie te ondertekenen. Mijn ouders zullen vast de eersten zijn.'

Bouta - biografie van een macho door Productiehuis Rotterdam . Regie Sanne van Rijn. Tournee: 13/12 t/m 9/2. Première 15/12, Theater Frascati, A'dam. productiehuisrotterdam.nl

Zaterdag is het precies dertig jaar geleden dat in Suriname de beruchte Decembermoorden plaatsvonden. Vijftien tegenstanders van het militaire regime van toenmalig legerleider Desi Bouterse werden gemarteld en vermoord.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden