Schilder van tere fabelwezens bleef altijd in schaduw van broer Constant

Jan Nieuwenhuijs: Mythe en Magie, met monografie. In: Stedelijk Museum Schiedam, t/m 1/9.
stedelijkmuseumschiedam.nl

De eenzame kunstenaar, de spreekwoordelijke zolderkamer en het gebrek aan maatschappelijke erkenning. Was dat niet zo'n clichématig trio, dan zou deze tragiromantische kunstenaarstypering uitstekend passen bij Jan Nieuwenhuijs (1922-1986), broer van 'Constant'.

De laatste was al tijdens zijn leven zo beroemd, dat hij achternaamloos de geschiedenis is ingegaan. De eerste is het onbekendste lid van CoBrA (1948-1951), de naoorlogse, internationale beweging die wilde tekenen met de spontaniteit van een kind of van een geesteszieke: levendig, spontaan, primitief en fel.

Omdat onbekend onbemind dreigt te maken, heeft het Stedelijk Museum Schiedam nu een grote tentoonstelling gewijd aan Jan Nieuwenhuijs. In Mythe en Magie zijn 135 werken te zien, een paar schilderijen uit de collectie van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en veel tekeningen uit het bezit van Jans weduwe Cocky.

De tentoonstelling schetst het beeld van een kunstenaar die na een ultrakort lidmaatschap van de CoBrA-groep in relatief isolement elke dag heeft getekend en altijd trouw is gebleven aan de CoBrA-beginselen. Maar is hij daarmee ook het miskende genie, dat 23 jaar na zijn dood alsnog een plek in de schijnwerpers opeist?

Een ding is zeker, zo blijkt bij de expositie in Schiedam. Jan heeft een virtuoos tekentalent. Dat blijkt al zonder meer uit de manier waarop hij op 16-jarige leeftijd zijn grootvader portretteert. Type Einstein, met wilde haardos en realistisch-gegroefde kop, in grillige kleurvegen en verfijnde krijtlijnen.

Dat grote tekentalent blijkt ook uit de miniaturen - veel tekeningen zijn zo'n 10 bij 20 centimeter, gemaakt op uitgeknipte boekenpagina's. Vanuit schijnbaar achteloos krioelende lijnen en sensueel kleurgebruik duikt een bonte stoet fabeldieren op. Ze zweven in een niemandsland, zijn getekend met de naïeve eenvoud van een kind én met het raffinement van de prof. Die voorziet zijn danseres in een paar lijnen van haar en tovert in datzelfde haar tegelijk een wereld van mannetjes, vissen en mysterieuze tekens tevoorschijn. Niet voor niets is Jan, die ook een voorliefde had voor woest getekende, erotische naakten, de meest surrealistische van de CoBrA-kunstenaars.

65 jaar CoBrA

Omdat een andere museumzaal in Schiedam is gewijd aan 65 jaar CoBrA, is mooi te zien hoezeer het werk van Jan verschilt van de andere CoBrA-kunstenaars. Daar hangt onder meer het spierballenwerk van Karel Appel, kinderportretten, geschilderd in grote onhandige verfbanen en vette zwarte lijnen, nog altijd een indrukwekkende schreeuw van hulpeloosheid.

Hoe verschillend ook, voor Jans tere en dromerige stijl is onbetwist een plek binnen CoBrA. Vooral wanneer ook een rauwere kant doorschemert, wanneer onheil dreigt in een hoekige of half afgemaakte lijn, in een wirwar aan angstaanjagend opengesperde ogen. De CoBrA-kunstenaars wilden immers zowel het leven vieren, als uiting geven aan de spanningen die in deze oorlogsgetuigen leefden.

Het gaat pas mis door dat zelfverkozen isolement, nog voordat de CoBrA-groep met een roemruchte tentoonstelling in 1949 in het Stedelijk Museum Amsterdam doorbrak. Officieel verweet Jan Nieuwenhuijs zijn collega's een te grote hang naar esthetiek. Onofficieel zullen onenigheid en rivaliteit een rol hebben gespeeld. De brouille met zijn broer is nog altijd in nevelen gehuld.

Terwijl Constants werk na het uiteenvallen van de CoBrA-groep in 1951 zich ontwikkelt en sociaal geëngageerder wordt - eerst door openlijk uiting te geven aan de oorlogsverschrikkingen, daarna door de schilderkunst af te zweren en zich te werpen op zijn wereldberoemde utopische stad New Babylon - gaat Jan consequent door met het tekenen en schilderen van zijn droomwezens.

Maar ondanks de steeds uitbundiger lijnen en kleuren verdwijnt de echte felheid geleidelijk naar de achtergrond. En die levenslange trouw aan primitief geschilderde fantasiewezens mag bewonderenswaardig zijn, het wordt op den duur ook voorspelbaar en een beetje saai.

Hoe tragisch ook, Jan blijft in de schaduw van Constant.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden