Schild des aanstoots

President Bush laat zich niet ontmoedigen door critici en ook niet door mislukte tests die onder zijn voorganger Clinton zijn uitgevoerd: het defensieschild tegen vijandelijke raketten moet er komen....

door Geert-Jan Bogaerts

HET LIJKT een spel, maar het is bloedserieus. Rood tegen blauw, de wetenschappers van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) tegen de raketspecialisten van het Pentagon. Rood valt met raketten het vasteland van Amerika aan, blauw probeert met raketten de projectielen uit de lucht te schieten. Inzet van deze computersimulatie: een slordige honderd miljard dollar, te besteden aan een nieuw raketafweersysteem.

Volgens het Pentagon gaat het om meer: de wereldvrede, maar liefst. Of in ieder geval de veiligheid van de Verenigde Staten en zijn bondgenoten. De critici van het antirakettenplan menen dat meer banale redenen een hoofdrol spelen: het politieke belang van de Republikeinen in de VS, gekoppeld aan het financiële belang van een aantal bedrijven in de defensiesector.

Wie heeft gelijk?

Als we de uitkomst van de simulaties van de MIT-wetenschappers serieus nemen, wint rood altijd. In elk van hun scenario's waarin het rakettenplan een rol speelt, delft het Pentagon, het blauwe team, het onderspit. MIT-professor Ted Postol, een onverdachte bron (hij was vroeger adviseur van president Reagan) vatte het in het tijdschrift Scientific American onder deze kop samen: Why National Missile Defense Won't Work. Blauw kán eenvoudigweg niet winnen met het antirakettenplan, want de technische en wetenschappelijke problemen zijn te groot.

President Bush heeft nochtans goede hoop. Het vijftal mislukte tests met National Missile Defense (NMD) dat onder verantwoordelijkheid van zijn voorganger Clinton werd uitgevoerd, heeft hem niet ontmoedigd. Bush' minister van Defensie, Donald Rumsfeld, verwoordde het als volgt: 'Er zijn enige - misschien zelfs meer dan enige - zaken die nog niet volledig zijn uitgezocht.' Volgens Bush kunnen geen definitieve conclusies getrokken worden uit de mislukte proeven die Clinton liet doen.

En, belangrijker nog, de wereld heeft NMD nodig. 'De meest urgente dreiging komt niet voort uit duizenden ballistische raketten in de handen van de Sovjet-Unie, maar uit een klein aantal raketten in de handen van enkele staten die geen verantwoordelijkheidsgevoel hebben, staten waarvoor terreur en chantage een manier van leven zijn.'

Het zijn de Iraks, de Libiës en de Noord-Korea's van deze wereld die in rap tempo de technologie ontwikkelen om massaal dood en verderf te zaaien. Al decennia hebben ze de beschikking over biologische en chemische wapens. De dreiging dat ze binnenkort ook nucleaire middelen kunnen inzetten, wordt steeds groter.

Erger nog: wat tien of vijftien jaar geleden nog onmogelijk leek, lukt ze nu wel. Noord-Korea beschikt over een raket die tot over Japan heen kan reiken. Irak kan Griekenland halen, Libië mikt op Italië. Nog een jaar of wat, en heel Europa ligt binnen handbereik. En over vijf jaar, schat het Pentagon, kan Pyongyang Alaska onder schot houden.

In zo'n wereld, zegt Bush, werken de oude afschrikkingsmechanismen van de koude oorlog niet meer. Die waren gebaseerd op het zogeheten MAD-principe: mutual assured destruction, de wederzijds verzekerde vernietiging. De Russen lieten het wel uit hun hoofd gebruik te maken van hun gigantische kernwapenarsenaal, omdat ze wisten dat de Amerikanen met gelijke munt zouden terugbetalen.

'De wereld van vandaag vereist een nieuw beleid, een brede strategie van actieve non-proliferatie, contra-proliferatie en verdedigingssystemen.' En een van de onderdelen van dat nieuwe beleid is het NMD. James Rubin, de vroegere rechterhand van ex-minister Albright van Buitenlandse Zaken, omschreef NMD als volgt: 'Het is alsof je met een kogel een andere kogel probeert te raken die 14 duizend kilometer per uur vliegt.'

Bush is nog niet in detail ingegaan op de plannen, hoogstwaarschijnlijk omdat ze nog niet gedetailleerd zijn uitgewerkt. Het principe is echter wel bekend en betrekkelijk simpel: elke raket die op Amerika of zijn bondgenoten wordt afgevuurd, zal tijdens zijn vlucht onschadelijk worden gemaakt. In eerste instantie gebeurt dat met een raket; over een jaar of twintig, schatten de Amerikanen, moet de lasertechnologie zo ver zijn gevorderd dat laserstralen gebruikt kunnen worden.

De dreiging van de schurkenstaten moet gepareerd worden, vindt Bush, en daarvoor is een 'volledige breuk met het verleden' nodig. De bestaande verdragen kunnen voor een groot deel op de schroothoop, want ze voldoen niet aan de eisen van de moderne tijd. De START-verdragen, bedoeld om het aantal strategische kernraketten te reduceren, en het ABM-verdrag, dat de ontwikkeling van antiraketraketten verbiedt, zijn ontworpen toen de wereld eenvoudig en overzichtelijk was en de Amerikanen alleen rekening hoefden te houden met de Russen.

Wat Clinton niet durfde, waagt Bush nu wel: drastisch breken met het verleden. Het is juist die drastische breuk die vriend en vijand, Europa zowel als Rusland en China, zorgen baart. De Amerikaanse president heeft in zijn korte ambtstermijn al vaker te kennen gegeven zich weinig aan te trekken van diplomatieke conventies. Veel meer dan Clinton lijkt hij in zijn buitenlands beleid het Amerikaanse belang centraal te stellen.

Unilateralisme heet dat. Europa houdt daar niet van, omdat de Europeanen bang zijn dat de Amerikanen geleidelijk aan afzien van bemoeienis met het oude continent; en de Russen en de Chinezen moeten helemaal niks hebben van wat zij zien als Amerikaans hegemonisme, de uitbuiting van de eigen machtspositie ten koste van de andere actoren op het wereldtoneel.

Het grootste risico dat Europa in NMD ziet, is dat het aanleiding geeft tot een nieuwe wapenwedloop. Landen die kwaad willen, zullen toch proberen raketten af te vuren; en als die raketten kans lopen neergehaald te worden, zullen ze meer raketten lanceren dan er neergeschoten kunnen worden. Minister Donald Rumsfeld van Defensie wil bovendien de investeringen in ruimtewapens flink opschroeven, wat een wapenwedloop in het nabije heelal tot gevolg kan hebben.

Europa staat sceptisch, Rusland afwachtend en China ronduit vijandig tegenover Bush' plannen. De Russische president Poetin heeft minder negatief gereageerd op Bush' toespraak dan in eerste instantie werd gevreesd. Dat komt doordat Bush de mogelijkheid heeft opengelaten met Rusland samen te werken. Hij heeft zelfs, zou je met enige goede wil kunnen zeggen, een Russisch alternatief opgepikt en wil dat meenemen in zijn studies.

Vorig jaar suggereerde Poetin dat Rusland samen met Europa een eigen defensieschild zou ontwikkelen. Dat zou vooral gebruikt moeten worden om vijandelijke raketten kort na het afvuren neer te halen. Dat is technisch eenvoudiger, omdat ze dan nog betrekkelijk traag opstijgen en veel warmte en licht uitstralen, zodat ze gemakkelijker te detecteren zijn.

Bush refereerde aan dat idee in zijn toespraak, wat Poetin de mogelijkheid bood ook lichtpuntjes te zien in de Amerikaanse plannen. Poetin en de Europeanen voelen zich bovendien bemoedigd door de expliciete toezegging van Bush dat zij 'werkelijk' geconsulteerd zullen worden. Zij maken daaruit op dat ze ook nog invloed kunnen uitoefenen op de vorm die de plannen uiteindelijk kunnen aannemen. Opvallend is ook dat Bush niet langer spreekt over 'national' missile defense; het is nu missile defense zonder meer.

Of dat werkelijk het geval is, is de vraag. William Safire, conservatief columnist en Republikeins adviseur, voorziet een 'consultatief unilateralisme'. Het lijkt nu niet meer aannemelijk dat Bush nog terug kan en afziet van NMD. De argumenten die hij aanvoert voor de ontwikkeling ervan zijn over vijf jaar ook nog geldig; terugkrabbelen zou een enorm verlies aan geloofwaardigheid betekenen.

Een van de grootste kenners van 'schurkenstaten' is Richard Butler, het vroegere hoofd van de VN-Commissie die moest toezien op de ontwapening van Irak. Hij kent als geen ander de streken die Saddam Hoessein heeft uitgehaald om onder de VN-verboden uit te komen.

Volgens Butler is de kans niet zo groot dat Irak of Libië een raket afvuurt om de VS of een Europees land te treffen. Het is veel waarschijnlijker, zegt hij, dat de dictators van deze landen proberen chemische of biologische wapens te gebruiken omdat de VS en de landen van de EU open samenlevingen zijn, die moeilijk zijn af te grendelen. Een terrorist die kwaad wil, kan gemakkelijk met een koffer dodelijk antrax de grens oversteken en zijn boodschap in het centrum van Amsterdam of New York achterlaten. 'Het is onduidelijk, om het zacht uit te drukken, hoe zulke acties voorkomen kunnen worden door NMD', aldus Butler.

De Amerikanen erkennen dat gevaar; maar het Pentagon beweert dat dat de noodzaak van de ontwikkeling van het antiraketsysteem niet kleiner maakt.

Intussen speelt Ted Postol nog steeds zijn spel van rood tegen blauw. Alle mogelijke scenario's zijn doorgenomen, en ze lopen allemaal op dezelfde manier af. Blauw sterft, want NMD is technisch onhaalbaar.

Opeenvolgende generaties van Amerikaanse beleidsmakers kwamen daar al eerder achter. Het idee van de bouw van een schild waaronder het hele land vrijwel onkwetsbaar zou zijn, dateert al van kort na de Tweede Wereldoorlog. Achtereenvolgens stond het bekend als Nike-Zeus (Eisenhower in de jaren vijftig), Star Wars onder Reagan in de jaren tachtig, GPALS bij Bush senior, Clinton noemde het NMD, en Bush junior hanteert de naam MD. Elke keer weer konden wetenschappers en sceptische militairen de beleidsmakers ervan overtuigen dat het geld beter aan andere militaire middelen besteed kon worden.

Ook nu doet Postol zijn best, maar zijn inzet wordt niet altijd gewaardeerd. Nadat hij zijn kritische artikel had geschreven in Scientific American, gaf de Amerikaanse regering geen sjoege. Maar korte tijd later, afgelopen najaar, analyseerde hij de documenten van het Pentagon en maakte hij zijn zorgen kenbaar aan de toenmalige stafchef van het Witte Huis, John Podesta.

Volgens Postol toonden de beschikbare gegevens van BMDO, de organisatie die NMD ontwikkelt, aan dat de antiraketraketten misleid zouden worden door de simpelste objecten, zoals ballonnen. 'Ik heb ook documentatie', schreef hij vervolgens, 'waaruit blijkt dat BMDO samen met zijn onderaannemers heeft gepoogd dit feit te verdoezelen door te sjoemelen met de gegevens en de analyse van de testvlucht IFT-1A.'

Een maand later kreeg Postol wel bezoek van het Pentagon. Hij werd verzocht enkele geheime documenten in te kijken. De hoogleraar weigerde dat; hij was bang dat het Pentagon later zou kunnen claimen dat hij nationale veiligheidswetten had overtreden door geheime documenten openbaar te maken. Tot nog toe had Postol uitsluitend gewerkt met openbare gegevens. Inmiddels houdt zelfs het Amerikaanse Congres zich bezig met de zaak van Postol. De Democratische Afgevaardigde Markey maakt de affaire aanhangig bij de Rekenkamer.

Postols ervaring toont aan dat een van de spoken van de koude oorlog, het militair-industrieel complex, nog wel degelijk bestaat. Het Pentagon en enkele grote militaire toeleveranciers zoals Boeing, Lockheed en Raytheon, hebben er alle belang bij dat NMD doorgaat. De kosten belopen minimaal 60 miljard dollar; maar de meeste schattingen komen uit boven de 100 miljard. Dat zijn investeringen die geen enkele onderneming wil laten lopen.

Dit alles levert uiteindelijk een tamelijk ontmoedigend beeld op. In technisch en militair opzicht is de haalbaarheid en de noodzaak van het rakettenplan allerminst aangetoond. Politiek gezien heeft NMD de Amerikanen nu veel schade berokkend. Vaststaat tot nog toe alleen dat NMD een economische en wetenschappelijke impuls zou betekenen voor de bedrijven en onderzoeksinstellingen die eraan meedoen.

Dat is een magere oogst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden