Schiet de Nederlandse economie wat op met de JSF?

De PvdA heeft het licht op groen gezet: Nederland gaat JSF's kopen. Dat gaat Nederlandse bedrijven miljarden omzet opleveren. Althans, die garantie meent PvdA-Kamerlid Angelien Eijsink gisteren van het kabinet te hebben gekregen. Maar de kans op economisch voordeel wordt kleiner en kleiner. Zes vragen over de JSF en de werkgelegenheid die hij moet opleveren.

Een foto van de JSF, vrijgegeven door de Amerikaanse marine.Beeld ANP

Hoe groot zijn die economische voordelen?
Nederland koopt 37 JSF's. Althans, het kabinet heeft 4,5 miljard euro gereserveerd en krijgt daar 37 toestellen voor. Dat kunnen er minder of meer worden als de vliegtuigen duurder of goedkoper blijken te zijn. Nederland is partnerland en zou om die reden vooraan moeten staan bij het incasseren van opdrachten voor Nederlandse bedrijven. Die verdiensten kunnen volgens minister Kamp van Economische Zaken tussen de 8 en 10 miljard euro zijn tijdens de productiefase tot 2045. Tijdens de 'instandhoudingsfase', dus het tot 2065 vliegend houden van de Europese JSF's, kan het dubbele opleveren, tussen de 16 en 20 miljard, zegt Kamp. Alles bij elkaar goed voor tussen de 110 duizend en 140 duizend arbeidsjaren werk.

Henk Kamp.Beeld ANP

Ka-ching! Of niet?
Nee. 'Er zijn geen garanties', zegt minister Kamp steeds. Om de miljarden euro's en duizenden arbeidsjaren te incasseren moeten bedrijven vol aan de bak. Ze moeten niet denken dat ze nu naar Amerika kunnen om daar hun orderboek te laten vullen, waarschuwt Kamp. 'Zo werkt het in de echte wereld niet.' Bovendien staan ze op grote achterstand, omdat de Noren en Italianen veel eerder 'ja' hebben gezegd tegen de JSF. 'We moeten een tussensprint inzetten', zegt Kamp, 'maar we hebben, denk ik, goede mogelijkheden.'

'Goede mogelijkheden', dat klinkt boterzacht.
En dat is het ook. Neem alleen die voorsprong van Noorwegen en Italië. De Italianen hebben alles al klaar om het toestelonderhoud te doen. En de Noren hebben zich al verzekerd van een ander onderdeel van die instandhoudingsfase. Ze gaan de componenten leveren, nodig voor het onderhoud van de JSF's die in Europa rond zullen vliegen. Noorwegen vindt dat eigenlijk te min, alleen componenten. 'Ze azen ook op het motoronderhoud en de logistiek', vertelde Kamp. Dat zou Nederland juist gaan doen. De Noren zitten in een zetel, want het parlement daar heeft al in juni 2011 ingestemd met de aanschaf van de F-35. Vandaar Kamps 'tussensprint'.

Is er alleen concurrentie van Noorwegen en Italië?
Niet meer. Sinds een jaar is het geld verdienen aan de JSF een internationale wedstrijd voor iedereen geworden. Dat komt omdat het Pentagon, het Amerikaanse ministerie van Defensie er gaandeweg achter kwam dat het kostbaar kan zijn als het alle eieren in één mandje legt: vliegtuigbouwer Lockheed Martin. Zo'n monopolie werkt kostenverhogend.

In een brief probeert de Algemene Rekenkamer de Tweede Kamer hier opmerkzaam op te maken. Tot dusver heeft de controleur van de overheidsfinanciën zich uitsluitend gericht op de financiële aspecten van de aanschaf van de JSF zelf. Voor het eerst is de Rekenkamer ingegaan op de economische winst die de aanschaf had moeten opleveren.

De Rekenkamer schrijft dat het 'recente denkbeelden' over het onderhoud heeft opgevangen bij het JSF Program Office (JPO). Dit onderdeel van het Amerikaanse ministerie van Defensie is de zeer invloedrijke spil in alles wat met het JSF-programma te maken heeft. Die nieuwe inzichten van het JPO kunnen gevolgen hebben 'voor de mate van inschakeling van de industrie van de partnerlanden, en dus Nederland, bij dit onderhoud, en daarmee voor de werkgelegenheid'.

PvdA-Kamerlid Angelien Eijsink.Beeld ANP

Wat zijn de gevolgen van die 'recente denkbeelden' voor Nederland?
De consequenties van de nieuwe inzichten van het JPO pakken negatief uit voor het Nederlandse bedrijfsleven. Dat blijkt onder meer uit documenten van het Pentagon. Het kernwoord in die denkbeelden is 'competition'. Meer concurrentie zal de kosten drukken, hopen de Amerikanen. Een jaar geleden nodigde het Pentagon daarom 168 bedrijven uit die de hegemonie van Lockheed Martin moeten doorbreken. Dat waren overwegend Amerikaanse bedrijven.

Slecht nieuws voor de Nederlandse bedrijven die geld zouden verdienen aan de JSF. En dan staan ze volgens Kamp dus ook nog op achterstand. Amerikaanse bedrijven maken de grootste kans om door het Pentagon als alternatief te worden gezien. De nieuwe onderhoudsbedrijven zijn in ieder geval niet gebonden aan de eerder getekende intentieverklaringen die er juist voor moesten zorgen dat bedrijvigheid naar Nederland wordt gehaald. Bovendien zullen de Amerikanen onder politieke druk hun hoogwaardige werkgelegenheid in de Verenigde Staten proberen te houden.

Aanvankelijk zou het JPO dit jaar de klussen in Europa verdelen, vooral het onderhoudswerk. Die knoop wordt nu op zijn vroegst in 2015 doorgehakt, stelt de Rekenkamer in zijn brief aan de Kamer.

Waarom zegt Eijsink dan toch dat ze garanties heeft gekregen van Kamp?
Die gaan niet zozeer over de economische voordelen zelf, maar over de rapportage ervan. Elk half jaar zal Kamp de Kamer vertellen hoeveel omzet en werkgelegenheid de JSF oplevert. En er komt een 'bijzondere vertegenwoordiger', een lobbyist die extra zijn best gaat doen om van eventuele toezeggingen werkelijkheid te maken. En wat voor Eijsink het belangrijkste is: Kamp heeft toegezegd zich te zullen inspannen om mogelijk onderhoudswerk en kennis rondom de JSF naar Nederland te halen, zo schrijft ze op de PvdA-site.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden