Scheurt Europa door de toestroom van vluchtelingen?

Ruzie tussen lidstaten, Merkel onder vuur, een kogelbrief voor Zijlstra: de vluchtelingencrisis zet de EU onder druk. Maar tot nu toe kwam Europa versterkt uit elke crisis.

null Beeld Thijs Balder
Beeld Thijs Balder

'Vernietigende politieke aardbevingen' voorspelt EU-president Tusk als Europa de vluchtelingencrisis niet onder controle krijgt. Premier Rutte ziet 'het weefsel van Europese samenwerking wegscheuren' en zijn Sloveense collega Cerar verwacht niets meer en minder dan de val van Brussel. Elke migrant die binnenkomt, lijkt de basis van de EU verder uit te hollen. Maar wat brengt de vluchtelingencrisis de Unie nu echt? Vorige crises leidden vooral tot méér Europa.

Wat de vluchtelingenstroom in elk geval meebrengt, is wanhoop. Wanhoop bij de honderdduizenden die, gevlucht voor oorlog en andere ellende, nu in de vrieskou, regen en duisternis door Europa dolen. Op zoek naar onderdak, dat er vaak niet is. Op zoek naar werk in een nieuw thuisland, dat voorlopig op zich laat wachten.

Bittere ruzies

De vluchtelingencrisis leidt tot bittere ruzies in de EU. Omdat Groot-Brittannië met een groots gebaar zegt 20 duizend Syrische vluchtelingen extra op te nemen in de komende vijf jaar terwijl Duitsland er 10 duizend per dag binnenkrijgt. Dat wringt. Net als dat de Oost-Europese en de Baltische staten bij het verdelen van de EU-subsidies hameren op solidariteit maar daarover zwijgen bij de spreiding van migranten. Dat schuurt.

Ruzies niet alleen in Brussel maar ook 'thuis'. Bondskanselier Merkel ligt zwaar onder vuur, ook van haar zusterpartij CSU, omdat ze weigert de Duitse grenzen te sluiten. Mutti verliest vertrouwen bij de burgers hoewel haar populariteitscijfers nog steeds schele koppijn van afgunst opwekken bij de meeste EU-collega's.

Ophef in Nederland waar VVD-leider Zijlstra vertelde dat migranten hier komen voor borstvergroting en ooglidcorrecties. Weinig subtiel, net als de reactie die hij kreeg in de vorm van een kogelbrief. Ruzie ook buiten Den Haag waar een GroenLinks-wethouder zijn auto's in vlammen zag opgaan en waar bewonersbijeenkomsten over de komst van asielzoekers ontaardden in georganiseerde scheldpartijen.

Maar scheurt de vluchtelingenstroom de EU uit elkaar, zoals Rutte vreest? Het doet denken aan de befaamde waarschuwing van Merkel eind 2011, middenin de eurocrisis: 'Als de euro mislukt, mislukt Europa', zei ze in de Bondsdag. Dat is niet gebeurd, integendeel: de euro staat als een huis en de eurolanden zijn sterker verenigd dan ooit. Er zijn opmerkelijke parallellen tussen de financiële crisis, de euro- en Griekse crisis die daaruit voortvloeiden en de vluchtelingencrisis. Allemaal zijn ze mede het resultaat van halfbakken Europees werk.

null Beeld Thijs Balder
Beeld Thijs Balder

Maatregelen

Terwijl het kapitaal - met dank aan Europese wetgeving - decennia vrijelijk over de wereld flitste, was het toezicht erop nationaal geregeld. Pas nadat gerenommeerde banken als Fortis en ABN kapseisden en nationale overheden met honderden miljarden euro's belastinggeld een totale implosie van het financiële systeem moesten afwenden, kwam er Europees toezicht (door de ECB) op de banken, werden de kapitaalvereisten voor banken verhoogd en draaien ze nu zelf op voor de kosten mocht het alsnog fout gaan. Zo leidde de financiële crisis tot de bankenunie, een ongekend grote stap op weg naar de ever closer Union.

Voor de eurocrisis annex Griekse crisis geldt ruwweg hetzelfde verhaal: er was wel één munt maar geen gecoördineerd economisch en financieel beleid van de eurolanden. Wel een Stabiliteitspact maar geen sancties om de regels af te dwingen. Wel een Europese Centrale Bank maar geen reddingsfonds. Toen de financiële crisis een eind maakte aan de illusie dat de zon nooit zou ondergaan in de eurozone, wankelde het ene na het andere land. Griekenland, Ierland, Portugal en Cyprus stonden aan de rand van een faillissement, Spanje schoof erop af, de spreads in het zuiden stegen, bedrijven stopten met investeren, pensioenfondsen zagen hun beleggingen verdampen.

Met veel nachtelijk gooi- en smijtwerk tuigden de eurolanden een ware kerstboom met maatregelen op: een reddingsfonds van 750 miljard euro, tanden voor het Stabiliteitspact en Europees toezicht op nationale ontwerpbegrotingen. Zo bracht de eurocrisis een mate van Europese integratie die tot kort daarvoor onbespreekbaar was.

Onvermijdelijk

De vluchtelingencrisis kan evenmin los worden gezien van halfslachtig Europees beleid. Problemen zijn onvermijdelijk in een Unie waar mensen vrij kunnen reizen zonder binnengrenzen, terwijl de bewaking van de buitengrenzen een nationale lappendeken is. In een Unie met asielregels die straffeloos genegeerd worden.

De recente crisisgeschiedenissen indachtig kan de vluchtelingencrisis wederom tot een sprong voorwaarts naar een verenigd Europa leiden. Met de verplichte herverdeling van migranten (Brusselse quota) hebben de lidstaten onlangs het taboe doorbroken dat ze zelf bepalen hoe veel mensen op te nemen. Er wordt volop gediscussieerd over Europees grens- en kustwachten, een Europees terugkeerbeleid en de Europese Commissie heeft afgelopen maanden tientallen waarschuwingsbrieven gestuurd naar de lidstaten om de asielregels na te leven.

null Beeld Thijs Balder
Beeld Thijs Balder

'Verspil nooit een goede crisis', merkt de EU-adviseur (sherpa) van een van de regeringsleiders op. Tegelijkertijd waarschuwt hij, en verschillende andere EU-topdiplomaten, voor een al te mathematische benadering: 'De vluchtelingencrisis is net een tikje explosiever.'

De financiële crisis bleef lang een ver-van-mijn-bedshow, het was iets met opgeknipte en herverpakte leningen, onnaspeurbaar briljante financiële producten waar ook bankdirecteuren geen zicht op hadden. Pas toen banken dreigden om te vallen werd de burger ongerust maar de staat trok de creditcard.

De euro- en Griekse crisis leidden wel tot verhitte debatten, over luie Grieken waar geen cent meer naar toe mocht gaan, over hoe een dergelijk klein en economisch onbetekenend landje de hele eurozone kon meeslepen en over de Duitse almacht in Europa, met Nederland, Oostenrijk en Finland als trouwe frontsoldaten. Maar de steun via het noodfonds betreft leningen die tot nog toe keurig (inclusief) rente worden afbetaald.

Naast-mijn-bed

De vluchtelingencrisis komt met de migranten de steden, dorpen en huiskamers binnen, het is naast-mijn-bed en in m'n achtertuin. Hun aantal is groot, net als de geëtaleerde onmacht van Brussel en de nationale hoofdsteden de crisis aan te pakken. De beelden zijn schokkend, van de verdronken peuter Alan tot de bibberende massa's in de modderige tentenkampen. Meer dan de vorige crises raakt het vluchtelingendrama de burger in zijn veilige woonkamer. Dat maakt de reacties van politici - die peilingen en draagvlak scherp in de gaten houden - onvoorspelbaarder.

Een tweede verschil is dat de EU geen greep heeft op de oorzaken van de migrantenstroom: oorlog en geweld in Syrië, Afghanistan, Eritrea en Soedan. De financiële en eurocrisis waren grotendeels 'van eigen bodem' en dus makkelijker op te lossen. Als de Syrische leider Assad zijn land herovert met Poetins hulp, kan de EU alleen maar toekijken hoe een nieuwe golf van miljoenen vluchtelingen op het Westen afkomt. Als de Turkse president Erdogan de grenzen openzet, tellen Lesbos en andere Griekse eilanden louter nog ontheemden.

Tot slot en niet onbelangrijk: de eurocrisis trof vooral de 'oude lidstaten'. Die kwamen als het echt spannend werd, steeds tot een Europees vergelijk. De vluchtelingencrisis treft ook de nieuwe Oost-Europese en Baltische lidstaten en die zijn het extreemst in hun verzet tegen Europese oplossingen. De Hongaarse premier Orbán bouwt hekken tegen de 'invasie van de christelijke beschaving', zijn Slowaakse collega Fico weigert de toegang voor moslimmigranten en de Poolse conservatieve leider Kaczynski - wiens partij Recht en Gerechtigheid afgelopen zondag overtuigend de verkiezingen won - betitelt de vluchtelingen als de verspreiders van gevaarlijke ziektekiemen.

Adempauze

Brussel hoopt op een (letterlijk dan) stormachtige herfst en koude winter die de asielstroom even doet opdrogen. Een adempauze voor de lidstaten om te hergroeperen. Het schrikbeeld is de terugkeer van nationale grenscontroles waarmee 'Schengen' - het vrij verkeer van mensen, een van de grootste EU-verworvenheden - in de ijskast zou gaan.

'De opstelling van Polen is een cruciaal voor een Europese aanpak van de vluchtelingencrisis', zegt een EU-ambassadeur van een van de nieuwe lidstaten. 'Na zondag ziet dat er weinig hoopvol uit.' Ook eerdergenoemde sherpa is er niet gerust op. 'Misschien is dit net één crisis te veel voor Europa.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden