Scheten overheersen in Zandwijks versie van 'Zonsopgangen'

Zonsopgangen boven zee van Jeroen Brouwers door het RO Theater. Regie: Alize Zandwijk. In: RO Theater, Rotterdam, 23 oktober. Daar nog te zien t/m 7 november....

'Vroeger zocht hij ze mooier uit. Van zijn eigen leeftijd ook. Hoe oud is dat schaap nou helemaal?' Het commentaar van zijn exvrouw die hij toevallig in een warenhuis tegenkomt, liegt er niet om. Zij heeft hem verlaten voor een betere partij, hij doet inkopen met een jong meisje dat hij net heeft ontmoet. Op weg naar haar appartement komen ze met z'n twee beladen met boodschappen, onverhoopt vast te zitten in de lift.

Een uitgelezen situatie om naar het toneel over te zetten. En de roman van Jeroen Brouwers, Zonsopgangen boven zee, is dan ook de tweede voorstelling in het tweeluik dat het Ro Theater momenteel speelt van deze auteur. Net als het eerste deel, Bezonken Rood, dat vorige week in premi ging, is het verhaal geschreven vanuit de optiek van de man.

Een monoloog dus. Maar regisseur Alize Zandwijk heeft geprobeerd die theatraler te maken door er nog twee figuren aan toe te voegen. Het meisje (Fania Sorel) en het alter ego van de ikfiguur (Rogier Philipoom). Dat kan, de man heeft twee ikken, dat zegt hij zelfs expliciet. Een boosaardige en een meer aangepaste.

De benauwenis van die lift is uitgangspunt van het toneelbeeld geweest. Niet letterlijk, een stalen dakconstructie daalt langzaam neer om claustrofobie te suggereren. Net boodschappen gedaan, dus etenswaren te over die aan het slot allemaal kris kras verspreid over de toneelvloer liggen. En als je samen uren lang in een kleine ruimte opgesloten zit vervagen de normen: er wordt gepoept, telkens klinken er scheten. Niets wordt hier verhuld.

Zandwijk heeft in haar regie geprobeerd Brouwers' al even onverhulde taal te versterken door de twee mannen regelmatig te laten exploderen in uitzinnige woede. Woede en onmacht waarin je de man uit Bezonken Rood onmiddellijk herkent. Daarin wordt gesuggereerd dat de verstoorde relatie met zijn moeder elke liefdesrelatie in de weg staat. Hier zie je hoe dat uitpakt in de praktijk.

Het ene moment scheldt hij het meisje de huid vol, het volgende voelt hij zich schuldig en troost hij haar. Zij zegt van hem te houden en wil lijfelijke warmte. Die kan hij haar onmogelijk geven. En je ziet de onmacht. Paul Kooy probeert haar als de man tot bedaren te brengen. Mooi zoals hij uiteindelijk alle namen van bloemen gaat opnoemen die hij kent. Om de tijd te doden en iets liefs te doen.

Plaatste Guy Cassiers in Bezonken Rood de rauwe, posche tekst van Brouwers in een fraaie, esthetische omgeving, Zandwijk doet het omgekeerde. Tussen etensresten en uitwerpselen braakt de man zijn weerzin tegen het leven uit. Gevangen in het verleden. Zijn immense verzameling stropdassen zijn symbolen van zelfdestructie: hij doet zichzelf letterlijk de das om.

Het is geen aangename voorstelling die Zandwijk ons voorzet. Haar stijlmiddelen zijn grof. Het meisje trekt haar kleren uit, smeert haar borsten in met mayonaise en plakt daar chips op. Even later probeert de tweede man wanhopig te masturberen. Dat is ontluisterend.

Het is een poging om de inhoud theatraal te vertalen. Maar deze toneelversie slaagt er niet in het boek te overstijgen. De beelden zijn soms te schamel, dan weer te exuberant. Wat je vooral bijblijft is de taal. Onthutsend is Brouwers' posche kracht, humoristisch ook, terwijl de zwartgalligheid soms bijna onverdraaglijk is. Gauw dat boek lezen dus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden