Scherts en satire van een romanticus

In 1827, vijf jaar nadat het was voltooid, verscheen in Duitsland het blijspel Scherz, Satire, Ironie und tiefere Bedeutung, niet de meest wervende titel voor iets leuks, maar dat mocht de pret niet drukken....

Willem Kuipers

Nu er een vertaling is verschenen, Scherts, satire, ironie en diepere betekenis (IJzer; fl 29,50), doet zich de gelegenheid voor het gewraakte stuk in nog een ander opzicht de geschiedenis vooruit te laten wezen, want de vraag rijst of het niet ook postmodernistisch te noemen valt (waarbij we even voorbij zien aan het feit dat al deze bewegingen deel uitmaken van de Romantiek, die de cultuur al sinds het aanbreken van de Moderne Tijd doortrekt).

Is het nog leuk, zou je ook (en beter) kunnen vragen, en dan moet ik zeggen, ja, een heleboel dingen in dit stuk zijn nog leuk, misschien mede doordat ze zo 'actueel' (of anders gezegd: van alle tijden) zijn: er wordt fors op recensenten gescholden, en de eigentijdse literatuur stelt helemaal niets voor, er verschijnt alleen nog maar rotzooi.

Het stuk navertellen zou het ernstig tekort doen, want het gaat om de grappen, en vooral om de bedoeling waarmee Grabbe zijn satire in stelling brengt: hij wil ons, met alle overdrijving die daar romantisch gezien bij hoort, tonen wat een koddige en tegelijk treurige aanblik de ontwikkelde mensheid biedt.

Grabbe (1801-1836) doet dat met veel (negentiende-eeuws) vernuft. Om daar één voorbeeld van te noemen: tegen het eind van het stuk, als alle personages wel voldoende door de mangel zijn gehaald, maakt de schrijver zelf zijn opwachting: 'Het is die vervloekte Grabbe, of zoals men hem eigenlijk zou moeten noemen, dwergachtige krabbetje, de schrijver van dit stuk! Hij is zo dom als een koevoet, scheldt op alle schrijvers maar is zelf nergens goed voor.'

Het is een 'vervreemdingseffect' dat later in de poëtica van Bertolt Brecht een centrale plaats zou krijgen. Maar niet alleen dát. In zijn stuk Baal (1918-1919) nam Brecht stelling tegen Der Einsame van de Duitse expressionist Hans Johst. En over wie ging Der Einsame? Over Christian Dietrich Grabbe, die een nogal onstuimig leven had geleid (en daardoor vroegtijdig aan zijn einde was gekomen). Een romanticus pur sang dus, die wist waarover hij het had en Faust of de duivel altijd in zijn nabijheid wist. Het blijkt niet alleen in dit stuk, maar vooral ook in Don Juan und Faust, veelzeggende titel.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden