Nieuws Onthullingen scheepswrak

Scheepswrak bij Texel geeft nieuwe schat prijs: een zilveren pronkbeker

Het wrak van het schip uit de Gouden Eeuw dat enkele jaren geleden bij Texel werd ontdekt heeft een nieuwe schat opgeleverd: een vergulde zilveren pronkbeker. De beker is rijk gedecoreerd en draagt een figuur van de Romeinse oorlogsgod Mars op het deksel. Na restauratie kon het donderdag worden gepresenteerd in het Rijksmuseum in Amsterdam.

De pronkbeker.

Het pronkstuk is afkomstig van het zogenoemde palmhoutwrak, de overblijfselen van een handelsschip dat is gevonden op de bodem van de Waddenzee. Inmiddels zijn honderden objecten uit dat wrak naar boven gehaald, waaronder persoonlijke bezittingen, drink- en eetgerei, toiletartikelen, handelswaar en kanonnen. Uit een kist met dameskleding kwam eerder een met zilverdraad bewerkte jurk tevoorschijn. De zilveren beker is een nieuw topstuk. Hij zal worden getoond in museum Kaap Skil op Texel.

De beker, enkele decimeters hoog, had een grondige restauratie nodig. Hij was gebroken, ingedeukt en ernstig aangetast door corrosie. Er ontbreekt een stuk uit het deksel en de Mars-figuur heeft geen schild meer. Niet alle deuken zijn met de restauratie verdwenen, maar het kunstvoorwerp is goeddeels in oude glorie hersteld. De versieringen - organische vormen en gezichten - zijn vrijwel onbeschadigd en goed te zien.

Aangenomen wordt dat de beker vervaardigd is in Zuid-Duitsland, zegt Tonny Beentjes, hoofdvakdocent metaalconservering aan de Universiteit van Amsterdam. In Neurenberg en Augsburg maakten zilversmeden destijds dergelijke pronkstukken. Omdat het zilver geen zegel (meer) heeft, is de herkomst niet met zekerheid vast te stellen. Op grond van de stilistische eigenschappen schat Beentjes dat de beker stamt uit het einde van de 16e eeuw. Dat is zo’n halve eeuw voordat het schip moet zijn gezonken. De ondergang wordt gedateerd rond 1650.

Zwaar bewapend

Gezien de vele waardevolle bezittingen die uit het wrak naar boven komen, speculeren historici over degenen aan wie ze hebben toebehoord. Even werd aan de mogelijkheid gedacht dat de jurk eigendom was van een lid van de roemruchte familie-Stuart. Maar die theorie werd snel verworpen. De spullen zijn zeer waarschijnlijk niet van een koninklijke persoon, zegt Beentjes. Als dat zo was geweest zouden er ook koninklijke wapens moeten zijn opgedoken en die zijn niet gevonden. Hij denkt eerder aan een rijke functionaris, bijvoorbeeld een Nederlandse gezant met een standplaats in het Middellandse Zeegebied.

Onderzoekers gaan ervan uit dat het schip, een driemaster, voer naar landen rond de Middellandse Zee. De Straatvaarder (de naam verwijst naar het passeren van de Straat van Gibraltar) was zwaar bewapend omdat de Middellandse Zee gevaarlijk gebied was. Langs de Noord-Afrikaanse kust waren de gevreesde Barbarijse kapers actief.

Een van de vele onbeantwoorde vragen over het verongelukte schip is of het op weg was naar Amsterdam of daarvandaan vertrok. In het wrak zijn spullen gevonden die vermoedelijk afkomstig zijn uit Zuid-Europa en het Midden-Oosten: stukken tapijt uit Perzië, palmhout uit het zuidoosten van Europa, mastiek van het Griekse eiland Chios en aardewerk uit verschillende landen rond de Middellandse Zee.

Handel 

Voor Nederland was de handel in en rond Europa van groter economisch belang dan de vaart op de Oost en de West, zei Henk den Heijer, emeritus hoogleraar maritieme geschiedenis, bij de presentatie. Nederlandse schepen brachten onder meer graan, stokvis en laken naar landen rond de Middellandse Zee en namen vandaar kostbare producten mee terug. ‘De schatten van het palmhoutwrak laten zien hoe belangrijk de straatvaart was voor Nederland’, aldus Den Heijer.

Het schip, waarvan de naam onbekend is, herbergt vermoedelijk nog veel meer gebruiksvoorwerpen. De meest kwetsbare delen van het wrak zijn afgedekt om het in zo goed mogelijke conditie te houden. Bij Texel liggen honderden scheepswrakken. Vele zijn onder het zand bewaard gebleven. Als door zeestromen zand wegspoelt kunnen wrakken zichtbaar worden. Leden van de Texelse duikclub ontdekten in 2014 bij het palmhoutwrak de kist met kostbare dameskleding.

Lees ook:

Japon uit 17de-eeuws scheepswrak toch niet van Engelse hofdame
Voortschrijdend inzicht, heet het. De zijden japon die twee jaar geleden werd gevonden bij een 17de-eeuws scheepswrak in de Waddenzee blijkt niet van de Engelse hofdame die eerder is genoemd als eigenaresse. De herkomst van het rijkelijk bewerkte kledingstuk is nog onduidelijk. Dat zeggen wetenschappers die betrokken zijn bij het onderzoek naar de scheepslading en maandag op Texel een toelichting gaven bij hun bevindingen tot nu toe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden