Schatten op oude schijven

Het toegankelijk maken van onderzoeksgegevens ondervindt hinder van oude technieken en achterstand. Een studiedag brengt betrokkenen bijeen...

Duizenden, tienduizenden gegevens had de Amerikaanse biologe dr. Rita Colwell doorgespit, jarenlang. Gegevens over het leven in zee, de wisseling van de seizoenen, choleraepidemie DNA-analyses en menselijke culturen.

En zie: tot verbazing van menige collega-wetenschapper concludeerde ze dat cholera uit zee komt. Cholera-bacteri stelde ze vast, kunnen lang in zee overleven, als passieve, inerte microorganismen. Maar bij gunstig weer worden ze actief en maken ze mensen ziek.

Colwell kon profiteren van een gewoonte die grote instellingen als meteorologische instituten al vrij lang koesteren: het systematisch opslaan en toegankelijk maken van hun gegevens.

Maar lang niet overal in de wetenschap bestaat die praktijk. Want hoe gaat dat: een onderzoeker verzamelt gegevens, rangschikt ze, denkt erover na, trekt conclusies en publiceert die. Maar veel kale informatie waarop hij zich baseerde, blijft ongepubliceerd achter, thuis bij de onderzoeker of ergens onduidelijk zwervend in een instituut. Niet bereikbaar voor derden.

De laatste jaren komt er steeds meer belangstelling voor het opnieuw toegankelijk maken van dit soort informatie. Komende donderdag is er in Amsterdam een studiedag over, waar experts komen spreken over de mogelijkheden en uitdagingen op dit terrein.

'Die toegankelijkheid is allereerst van belang om al afgerond wetenschappelijk onderzoek te kunnen controleren', zegt dr. Peter Doorn van het NIWI, het Nederlands Instituut voor Wetenschappelijke Informatiediensten. Hij is een van de sprekers op de studiedag. 'Bovendien kunnen die data voor nieuwe research worden gebruikt, eventueel na te zijn herschikt. En ten slotte gaat het om behoud van cultuurgoed.'

Maar vindt die informatie maar eens, bijvoorbeeld aan de universiteiten. 'In de oude archiefruimtes van de universiteiten kom je betrekkelijk weinig onderzoeksdata tegen', verzucht dr. Menno Polak, organisator van de studiedag. 'Vaak hebben de onderzoekers ze mee naar huis genomen of weggegooid. Ook tref je dingen aan waarvan je niet weet wat het is. Van die gigantische pakken kettingpapier vol met cijfertjes waar verder niets bij staat.'

De computer heeft het probleem acuut gemaakt. Doorn: 'In het internettijdperk kan iedereen zijn eigen data ter beschikking stellen. Dat is enerzijds prachtig. Maar het vraagt ook om regie: wie doet wat waar?'

Want de techniek schrijdt voort en daar ontstaan problemen. Wat vroeger bijvoorbeeld op een Commodore-computer werd ingetikt, is met hedendaagse software meestal niet meer te lezen. Om nog maar te zwijgen van nog oudere opslagmedia als de ponsband. En schijfjes als floppy's en cd's raken in verval. Vandaar dat wordt gestudeerd op bijvoorbeeld software die alle oude programmatuur ook op nieuwe en toekomstige computers leesbaar moet maken.

Internationaal hebben regeringen zich gecommitteerd aan het ontsluiten van onderzoeksgegevens. Begin dit jaar nog deden ze dat in het kader van de OECD, de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling. Nationaal zijn de laatste jaren daarom initiatieven genomen die de gegevensverzamelingen moeten bundelen.

Er zijn veel van die verzamelingen. Maar slechts voor enkele vakgebieden bestaan data-archieven die tot taak hebben onderzoeksgegevens op de lange termijn toegankelijk te maken.

Een van de grotere projecten om zo'n archief te maken, betreft de archeologie. Gegevens in die wetenschap die verloren gaan, zijn voorgoed verloren want opnieuw opgraven is er niet bij. De Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) is druk bezig duizenden opgegraven voorwerpen en oude situatietekeningen te scannen voor in de computer. 'We zijn die achterstand snel aan het inlopen', aldus drs. Mirjam Wispelwey van de ROB. 'Tegenwoordig moeten trouwens de archeologische gegevens digitaal worden opgeslagen. Maar ja, sommige van zulke verslagen van Betuweroute-opgravingen zijn nu al niet meer te lezen.'

Universiteiten en grote wetenschappelijke instellingen als de nationale wetenschapsacademie KNAW en de financieringsorganisatie NWO zijn bezig met de bundeling van de vele archiveringsactiviteiten. Zij hebben daartoe dit jaar DANS opgericht, Digitaal Archief Netwerk en Services, voor opslag en toegankelijkheid van onderzoeksgegevens in de letteren en maatschappijwetenschappen. Het project DARE, op initiatief van de universiteiten, maakt vooral publicaties toegankelijk.

Maar er is nog veel werk te verrichten. Polak: 'De ideeover hoe het precies moet worden zijn nog niet altijd duidelijk. Daarom gaan we donderdag geeresseerden bijeen brengen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden