Schatrijk bankier van de armen

Als Bush het zou vragen, wil James Wolfensohn (71) nog wel aanblijven bij de Wereldbank. Maar Wolfensohn maakte zich in de VS niet populair met het verleggen van de aandacht van dammen naar mensen....

Scentrale-chatrijk werd hij met zijn eigen zakenbank, hij rekent senator Edward Kennedy en bankpresident Alan Greenspan tot zijn huisvrienden en hij verdient 276.990 dollar per jaar. Maar hij werpt zich op als de voorvechter van de armen in de wereld, die moeten rondkomen van minder dan een dollar per dag.

James Wolfensohn, sinds 1995 president van de Wereldbank, is een vat vol tegenstellingen. Hij lijkt in niets op de traditionele, deftige, steile bankier, die in stilte en achter de schermen miljardentransacties afsluit met de groten en machtigen der aarde.

De geboren Australiër wordt geroemd om zijn charme en charisma, maar door zijn medewerkers gevreesd om zijn driftbuien en zijn grenzeloze eigendunk.

Zijn wereldwijde netwerk is legendarisch. Ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag zat Carnegie Hall in New York stampvol genodigden, onder wie koningin Beatrix. Wolfensohn, een volleerd cellist die eerder al optrad met Yo Yo Ma en Isaac Stern, maakte deel uit van het huisorkest van de Wereldbank.

Wolfensohn is wel eens vergeleken met Bill Clinton, de president aan wie hij zijn benoeming bij de Wereldbank te danken heeft. Net als Clinton kan Wolfensohn elke aanwezige in een groot gezelschap het gevoel geven dat hij hem persoonlijk kent, begrijpt en waardeert. Alleen die overeenkomst al was voldoende voor een stevige aversie in Republikeinse kringen.

Al in 1980 was Wolfensohn in de race voor de topbaan bij de Wereldbank. Hij had toen net naam gemaakt als architect van de meest gecompliceerde reddingsoperatie uit de Amerikaanse financiële geschiedenis. Als bankier bij de zakenbank Salomon Smith Barney kreeg hij de vierhonderd geldschieters van autoconcern Chrysler op één lijn. Een nieuw krediet van een miljard dollar redde Chrysler van een bankroet.

De baan bij de Wereldbank ging echter naar Tom Clausen, een andere bankier. Wolfensohn maakte zijn succes bij de reddingsoperatie van Chrysler te gelde door een zakenbank te beginnen: Wolfensohn & Co., een carrièrestap die hem multimiljonair zou maken.

'Ik denk dat het goed is geweest voor mij en de Wereldbank dat ik de baan toen niet gekregen heb', zei Wolfensohn daar later over. 'Ik heb in die veertien jaar geleerd een onderneming op te bouwen en dat is een ervaring die ik niet graag had willen missen.'

In 1995 kreeg Wolfensohn een tweede kans, omdat de toenmalige president Lew Preston kanker kreeg. Hij nam dit keer geen risico en zette zijn omvangrijke netwerk in voor een ongekend krachtige lobby.

Toen zijn benoeming een feit was, maakte Wolfensohn glashelder dat er veel zou veranderen. De Wereldbank zou meer worden dan een financier van dammen, bruggen en andere infrastructurele werken in de Derde Wereld. De bank moest, in de woorden van Wolfensohn, 'samen oplopen met de armen' en 'een glimlach brengen op een kindergezicht'.

De ommekeer kwam geen moment te vroeg. De Wereldbank was in 1995 verworden tot een bureaucratisch monstrum dat van links en van rechts scherpe kritiek kreeg. Zusterorganisatie IMF (het Internationale Monetaire Fonds) en de Wereldbank golden in linkse ogen als de behekste hogepriesteressen van de globalisering. De beruchte SAP's (structurele aanpassingsprogramma's) leidden tot draconische bezuinigingen in toch al onderontwikkelde landen.

Ter rechterzijde was er kritiek op de effectiviteit van de Wereldbank. Ondanks vele miljarden aan leningen was er van economische groei in vele arme landen geen sprake. De Wereldbank werd gezien als veel te soft. Miljarden dollars kwamen in handen van corrupte dictators in arme landen.

Daarnaast werd de aids-epidemie langdurig onderschat en dat was de beste illustratie van de verwarring waaraan de Wereldbank in die tijd ten prooi was gevallen.

Wolfensohn ging met de hem kenmerkende tomeloze energie te werk. Duizenden bureaucraten verkasten uit het hoofdkantoor in Washington naar 'het veld'. De baas zelf maakte van zijn hart geen moordkuil. Het hoofddoel van de Wereldbank moest armoedebestrijding zijn en de bank zou de ogen niet langer sluiten voor tomeloze corruptie in de ontvangende landen. 'In de arme landen weet iedereen wie de schurken zijn en zouden ze maar 48 uur nodig hebben om ze allemaal op te brengen', zei Wolfensohn kort na zijn aantreden.

De schoonmaak van Wolfensohn ging niet zonder slag of stoot. Zijn driftbuien waren berucht, meermalen dreigde hij met vertrek. Talloze veteranen verlieten de bank en uitten kritiek op de vage, sociale programma's van Wolfensohn, waarvan de effecten niet te meten zijn. Veel van het nieuwe beleid komt neer op geldverspilling, meenden de critici.

Het uitblijven van een eenduidige strategische langetermijnvisie over de bestrijding van economische onderontwikkeling is een ander verwijt dat Wolfensohn tot op de dag van vandaag voor de voeten gegooid krijgt. Ook worden hem gebrekkige managementkwaliteiten aangemeten.

De regering-Bush zou het liefst zien dat de Wereldbank terugkeert tot de oude kernactiviteiten: het verlenen van kredieten voor grote infrastructurele projecten. Onder het bewind van Wolfensohn is de kredietverlening voor grote projecten als energiecentrales, bruggen en wegen bijna gehalveerd tot 5,5 miljard dollar in 2002.

Bovendien zou de bank moeten stoppen met het verlenen van langjarige renteloze leningen voor sociale projecten. In plaats daarvan zou de bank giften moeten verlenen en het geld alleen beschikbaar moeten stellen als het project meetbare resultaten oplevert.

Toch zou Wolfensohn nog kans hebben gemaakt op een derde termijn als hij in april 2003 geen knetterende ruzie had gehad met de Amerikaanse minister van Financiën John Snow.

De botsing was het gevolg van de weigering van Wolfensohn mee te werken aan een plan tot wederopbouw van Irak. Het heeft er alle schijn van dat Wolfensohn daarmee zijn eigen glazen heeft ingegooid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden