Schatgraven in de psychologie

De collegebanken voor psychologie puilen uit, gespecialiseerde tijdschriften boeken records, en vanavond zendt de NCRV om 19.00 uur het programma Hart en Ziel uit, dat samen met de Volkskrant is gemaakt....

EO vergroot zin in seks

EO vergroot zin in seks
Wie: Reint Jan Renes, sociaal psycholoog

EO vergroot zin in seks
Een van de klassieke experimenten in de psychologie: vraag aan proefpersonen om gedurende vijf minuten niet aan witte beren te denken. Alle pogingen om de gedachten aan witte beren te onderdrukken, leiden er echter alleen maar toe dat je meer aan witte beren denkt dan ooit tevoren. Zaken die je met kracht weg stopt, worden juist sterker. Dit mechanisme leidt er bijvoorbeeld toe dat mensen die aan de lijn doen, gepreoccupeerd raken van eten en op den duur meestal dikker worden. Ook de door de EO gepredikte, veertig dagen durende seksuele onthouding laat jongeren extra veel aan seks denken, stelt de sociaal psycholoog Reint Jan Renes van de Wageningen Universiteit.

EO vergroot zin in seks
De EO slaagt er misschien in dat er een discussie over liefdevolle seks wordt gevoerd, maar het directe gevolg is wellicht dat de gemiddelde kijker meer zin heeft in een vluggertje. Bovendien komt de boodschap van de EO niet over zoals bedoeld. Presentator Arie Boomsma wil jongeren helpen geen seks te hebben, maar op de achtergrond speelt de boodschap dat het kennelijk heel moeilijk is om dat veertig dagen vol te houden. De expliciete norm dat het niet goed is om met jan en alleman veel seks te hebben, delft het onderspit omdat impliciet wordt aangegeven dat jongeren graag en veel seks hebben. Het is de laatste boodschap die de jongeren meer beïnvloed dan het opgeheven vingertje.

Hillary is best lief

Hillary is best lief
Wie: Diederik Stapel, sociaal psycholoog

Hillary is best lief
Het karakter van de presidentskandidate Hillary Clinton zal niet veranderen door winst of verlies in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Het oordeel over haar persoonlijkheid echter wel, constateert de sociaal psycholoog Diederik Stapel van de Universiteit van Tilburg. Als ze verliest, dan zullen de commentatoren schrijven dat ze kil, berekenend en te weinig menselijk is, maar als ze wint is ze intelligent, gedegen en heeft ze visie. Obama krijgt dezelfde behandeling. Als hij wint, is hij charismatisch, en als hij verliest een mooiprater.

Hillary is best lief
Deze oordelen ontstaan door een inschattingsfout die in elke introductie over de psychologie voorkomt. Als we oordelen over anderen, zijn we steevast geneigd gedrag en gebeurtenissen te verklaren aan de hand van de persoonlijkheid van de betrokkene. De sociale psychologie heeft echter overtuigend aangetoond dat het vaak niet de persoonlijkheid is van de betrokkene die de doorslag geeft, maar de omstandigheden waarin hij of zij verkeert.

Hillary is best lief
Neem bijvoorbeeld de beelden van de bewakers in de beruchte Abu Ghraib gevangenis die in de weer waren met naakte gevangen. We veroordelen de betrokken individuen, terwijl uit onderzoek is gebleken dat tal van mensen dergelijke misstappen zetten als ze in dergelijke omstandigheden worden gebracht. Geef niet het tekortschietende karakter van de bewakers de schuld, maar draag er zorg voor dat niemand in dergelijke ongezonde omstandigheden aan het werk moet.

Alleen werkt beter

Alleen werkt beter
Wie: Carsten de Dreu, arbeids- en organisatiepsycholoog

Alleen werkt beter
‘Een van de dingen waarover ik me altijd weer verbaas is dat zo weinig gebruik gemaakt wordt van kennis omtrent het nut en onnut van groepen’, stelt de arbeids- en organisatiepsycholoog Carsten de Dreu van de Universiteit van Amsterdam. Een goed voorbeeld is brainstormen. Hiervan is nu al dertig jaar bekend dat deze activiteit in groepsverband minder oplevert dan wanneer je mensen in hun eentje ideeën laat genereren, maar dit feit wordt hardnekkig genegeerd. De meeste mensen blijven geloven dat ideeën verzamelen in de groep de creativiteit versterkt.

Alleen werkt beter
Een ander veel voorkomend misverstand uit het vakgebied van De Dreu is het idee dat machthebbers nare mensen zijn die vooral goed voor zichzelf zorgen. De royale beloningen die de toppers in het bedrijfsleven zichzelf toebedelen, geeft wel wat grond aan deze gedachte, maar uit onderzoek komt toch een genuanceerder beeld naar voren. Veel machthebbers zijn geen cynische egoïsten, maar gebruiken hun mogelijkheden heel vaak ten gunste van anderen, bijvoorbeeld hun ondergeschikten. De gedachte dat iedereen altijd uitsluitend zijn eigenbelang najaagt, klopt niet.

Leg uit wat er gebeurt

Leg uit wat er gebeurt
Wie: Ad Vingerhoets, gezondheidspsycholoog

Leg uit wat er gebeurt
De behandelingen en diagnostiek bij artsen zijn vaak geen pretje. Als je geluk hebt, legt de arts precies uit wat hij gaat doen. ‘Kijk deze slang moet u doorslikken en dan kunnen we met een camera in uw maag kijken.’ Volgens de gezondheidspsycholoog Ad Vingerhoets van de Universiteit van Tilburg kunnen artsen het aan de patiënt aangedane leed belangrijk verzachten door niet alleen de techniek toe te lichten, maar ook duidelijk te maken wat de patiënt zal ervaren. Als de patiënt weet dat het inslikken pijn kan doen en dat de neiging tot kokhalzen erbij hoort, hoeft hij zich niet af te vragen of alles wel goed gaat. De procedure is dan veel gemakkelijker te doorstaan.

Leg uit wat er gebeurt
Vingerhoets: ‘Toevallig heb ik in mijn omgeving de laatste tijd een paar blindedarmontstekingen meegemaakt. De patiënt krijgt dan van de chirurg te horen dat de operatie veel beter wordt uitgevoerd dan vroeger, omdat er alleen twee kleine gaatjes in de buik gemaakt hoeven te worden. Bij de behandeling wordt echter ook lucht in de buik gepompt en dat kan achteraf flinke spierpijn geven. De patiënt rekent hier niet op en ligt zich vervolgens in bed zorgen te maken of de chirurg wel alles heeft weggehaald en of er toch niets anders aan de hand is.’ Door de beleving van de patiënt beter te benoemen is het mogelijk veel stress en onrust weg te nemen.

Transactioneel leider

Transactioneel leider
Wie: Janka Stoker, organisatiepsycholoog

Transactioneel leider
De politie in Groningen gaat waarschijnlijk de prestatiebonus over het afgelopen jaar mislopen, omdat de organisatie niet voldoende verdachten heeft aangebracht bij het OM. De succesvolle jacht op de plaatselijke pyromaan heeft simpelweg te veel mankracht geëist. Janka Stoker, organisatiepsycholoog werkzaam bij de Rijksuniversiteit Groningen en management consultant bij Berenschot, stelt dat hier sprake is van een te ver doorgevoerde vorm van transactioneel leiderschap. Het doel van dit soort leiderschap is helder maken wat de doelstellingen zijn en welke beloningen in het verschiet liggen als die gehaald worden.

Transactioneel leider
Stoker: ‘Uit het onderzoek dat deze week in Intermediair is verschenen, blijkt echter dat deze vorm van leiderschap ook een schaduwzijde heeft. Als werknemer ga je erdoor meer aan je eigenbelang denken en minder aan het organisatiebelang. Uit het onderzoeksresultaat blijkt dat ondergeschikten door deze manier van leidinggeven meer begrip ontwikkelen voor onethisch managementgedrag. Binnen de organisatie wordt het min of meer normaal en heel begrijpelijk dat iedereen zijn eigenbelang najaagt.’

Transactioneel leider
Stoker vindt het dan ook noodzakelijk dat managers weer het evenwicht proberen te hervinden. ‘Het stellen van doelen en het uitloven van beloningen als die gehaald worden, is een instrument dat absoluut zijn waarde heeft, maar dat nu te dominant is geworden.’

De computer

De computer
Wie: Paul Emmelkamp, klinisch psycholoog

De computer
Niet alleen de maatschappij laat de soms goede mogelijkheden van de psychologie onbenut, hetzelfde geldt helaas ook voor psychotherapeuten. Angst kan je leren overwinnen door de situatie die je vreest stapje voor stapje dichter te naderen. De klinisch psycholoog Paul Emmelkamp van de Universiteit van Amsterdam vertelt dat psychotherapeuten daarom bijvoorbeeld met mensen met agorafobie naar buiten gaan en mensen met hoogtevrees laten wennen aan hoogten. Het werkt, maar nieuw onderzoek heeft aangetoond dat therapeuten veel efficiënter kunnen werken door gebruik te maken van op de computer nagebootste werkelijkheden. Dit soort behandelingen werkt zeker zo goed als de behandelingen die momenteel beschikbaar zijn. Bovendien biedt de virtuele realiteit op de computer nieuwe mogelijkheden. Als je iemand van zijn vliegangst af wilt helpen, is het nauwelijks te bekostigen om een vliegtuig een paar keer te laten starten. Op de computer kan je zonder bezwaar de cliënt het hele proces zo vaak als nodig door laten maken, inclusief starten, landen, turbulentie en onweer. Emmelkamp: ‘Helaas is niemand bereid geld te investeren om dit fatsoenlijk te ontwikkelen. Het gaat overigens niet alleen om financiële middelen. Een ander obstakel is de technologiefobie van therapeuten!’

Slachtoffer van succes

Slachtoffer van succes
Wie: Gerrit Breeuwsma, ontwikkelingspsycholoog

Slachtoffer van succes
Als je het hebt over de maatschappelijke rol van de psychologie, moet je niet alleen kijken naar de goede ideeën die onbenut blijven, maar evenzeer naar de slechte ideeën die gretig aftrek vinden, waarschuwt de ontwikkelingspsycholoog Gerrit Breeuwsma van de Rijksuniversiteit Groningen. Op zijn eigen afdeling maakte hij bijvoorbeeld van nabij mee hoe de theorie over groeisprongen in de ontwikkeling van kinderen door middel van onderzoek onderuit werd gehaald. De betrokken onderzoeker weigerde echter vervolgens afstand te nemen van zijn inmiddels succesvolle boek Oei ik groei. Een ander voorbeeld komt van een op zich mooi uitgedachte behandeling tegen agressie bij de jeugd, die er in de praktijk toe leidde dat jongeren zich vaker agressief gingen gedragen. De behandeling werd niet naar de prullenbak verwezen, maar werd op de markt gebracht.

Slachtoffer van succes
De vraag naar psychologie is zo groot dat het niet van belang wordt geacht of er al dan niet sprake is van een wetenschappelijke fundering van beweringen. Daarbij komt dat psychologische begrippen als trauma, minderwaardigheid of zelfvertrouwen onderdeel zijn geworden van het alledaagse spraakgebruik. Het alledaagse verstand en psychologische opvattingen zijn als een onontwarbare kluwen in het publieke domein terechtgekomen.

Maak plannen concreet

Maak plannen concreet
Wie: Denise de Ridder, gezondheidspsycholoog

Maak plannen concreet
Vrouwen met overgewicht die fantaseren over maatje 36, komen in de regel meer aan dan vrouwen uit dezelfde gewichtsklasse die de lat minder hoog leggen voor zichzelf. De reden is dat de eerstgenoemde vrouwen hun wens als het ware in hun fantasie al laten uitkomen en dus geen reden meer hebben om daadwerkelijk af te vallen.

Maak plannen concreet
We hebben volgens de gezondheidspsycholoog Denise de Ridder van de Universiteit Utrecht veel meer kans onze doelstellingen waar te maken, als we ze vertalen in een concreet actieplan. Neem je daarom niet voor om meer te bewegen, maar om drie keer per week naar je werk te fietsen. Bedenk ook alvast hoe je het gaat oplossen als je voornemen in het water dreigt te vallen, bijvoorbeeld omdat je geen zin hebt om te fietsen omdat het regent.

Maak plannen concreet
Zoek naar factoren in jezelf en je omgeving die je kunnen helpen om het plan daadwerkelijk in de praktijk te brengen. Als je met een leuke collega hebt afgesproken om samen te fietsen, hoef je jezelf niet elke keer te overwinnen.

Maak plannen concreet
Een ander vaak vergeten onderdeel van een actieplan is stilstaan bij wat fout en goed is gegaan in de uitvoering. Registreer wat goed gaat en wat je vol kan houden, maar sta ook stil bij de valkuilen, zodat je je plan steeds beter kan laten aansluiten op je eigen situatie en eigenaardigheden. De weg naar de hel is geplaveid met goede bedoelingen, behalve als je je voornemens vertaalt in concrete acties.

Rotjongens groeien

Rotjongens groeien
Wie: Wim Meeus, jeugdpsycholoog

Rotjongens groeien
Klachten over de jeugd van tegenwoordig zijn bij voorbaat verdacht, omdat we weten dat dit soort bedenkingen van alle tijden zijn. Toch slagen we er volgens de jeugdpsycholoog Wim Meeus van de Universiteit Utrecht nog steeds niet in de misstappen van de jeugd in het juiste perspectief te zien. Als volwassenen vervallen we keer op keer in een soort wij-tegen-zijdenken, waarbij we denken dat de jongeren zich massaal afzetten tegen volwassenen. Meeus: ‘In de praktijk zijn de vooroordelen van ouderen over jongeren echter minstens zo groot als andersom. Het probleem is dat we als mensen altijd onzeker over de toekomst zijn en dat we die onzekerheid projecteren op de dragers van die toekomst, de jeugd. We reageren daardoor gemiddeld te paniekerig op jeugdgedrag en de uitwassen daarvan. Als we de voetbalvandalen aan het werk zien of de ontspoorde jongeren in Slotervaart, dan denken we dat het niet meer goed zal komen. Uit onderzoek blijkt echter dat de generatiekloof minder groot is dan ouderen denken. De meeste jongeren hebben een goede relatie met hun ouders. En de meeste jongeren uit probleemgroepen zullen hun opstandige gedrag achter zich laten als ze eenmaal volwassen zijn.’

Leg uit wat kans is

Leg uit wat kans is
Wie: René van Hezewijk, psycholoog

Leg uit wat kans is
Komt een man bij de dokter. Het gaat niet lekker met hem. Hij is afgevallen, alles kost hem moeite en zelfs aan leuke dingen weet hij geen plezier meer te beleven. De huisarts heeft geen moeite met het stellen van een diagnose. Meneer heeft een depressie en de huisarts raadt hem aan Prozac te proberen. En omdat het een goede arts is, vertelt hij erbij dat dit geneesmiddel gepaard gaat met dertig procent kans op seksuele problemen.

Leg uit wat kans is
De psycholoog René van Hezewijk van de Open Universiteit in Heerlen stelt echter dat uit onderzoek is gebleken dat mensen het vaak erg moeilijk vinden om dit soort kansen te interpreteren. Wijst de dokter erop dat de man straks 30 procent minder zin heeft in seks, dat gemeenschap in 30 procent van de gevallen geen bevredigend verloop kent of 30 procent van de gebruikers impotent wordt? Van Hezewijk: ‘Als je kansen weergeeft in natuurlijke frequenties, ontstaan er veel minder misverstanden. De boodschap van de dokter is dat dertig van de honderd patiënten af en toe te maken krijgen met seksuele problemen door het gebruik van Prozac.’ Dat is toch heel wat anders dan seks die altijd 30 procent minder lekker is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.