SCHAKEN Voor Najdorf stond plezier voorop

Welke grote spelers waren bij publiek en collega's innig geliefd en lieten na hun dood geen vijanden onder de schakers achter?...

Najdorf werd 87 jaar. Een mooie leeftijd misschien maar bij een mens als hij telt zo'n banale overweging niet. Altijd had hij het druk. Met zakelijke transacties, met zijn schaakverslaggeving voor de Argentijnse krant Clarin of met het spelen van vluggertjes. Een dag op kantoor in zijn woonplaats Buenos Aires sloot hij af met een bezoek aan de schaakclub en op zijn wereldreizen kende hij in iedere stad een oude vriend die graag geld aan hem wilde verliezen.

Zijn dankzij zakelijk inzicht vergaarde rijkdom stelde hem in staat het leven te leiden dat hij wenste. Gelukkig maar. Najdorf kon het zich permitteren naar een schaaktweekamp in New York of Moskou te reizen waar altijd werd uitgekeken naar zijn komst.

Het schaaktalent van de in 1910 in Warschau geboren Mieczyslaw Najdorf bleef in de periode voor de Tweede Wereldoorlog vrijwel onopgemerkt. In toernooien behaalde hij geen grote prijzen en op de olympiades van Warschau 1935 en Stockholm 1937 moest hij genoegen nemen met het tweede of derde bord van het Poolse team achter zijn leermeester Tartakower. Ook in 1939 vertegenwoordigde hij Polen op de olympiade in Buenos Aires. Het zou het keerpunt in zijn leven worden.

Toen tijdens die olympiade de Tweede Wereldoorlog uitbrak, besloot Najdorf niet terug te keren naar zijn familie en in Argentinië te blijven. Hij ging werken bij een verzekeringsmaatschappij waarvan hij later eigenaar zou worden.

In 1945 gaf hij in Buenos Aires een blindsimultaanseance aan veertig borden, in de hoop dat dit bijzondere nieuws zou doordringen tot zijn mogelijk nog levende familieleden in Polen. Er kwam geen reactie en een jaar later vernam Najdorf tijdens het toernooi in Groningen dat zijn hoop ijdel was geweest. Een ooggetuige vertelde hem dat al zijn verwanten door de Nazi's waren vermoord. Het mag een wonder worden genoemd dat Najdorf in Groningen de vierde prijs won.

Ambities om wereldkampioen te worden heeft hij nauwelijks gekoesterd. Wellicht zou hij een belangrijke rol hebben gespeeld als hij was uitgenodigd voor het titeltoernooi in 1948, toen hij op zijn sterkst was. Nadien was het te laat. Tweemaal, in 1950 en 1953, nam hij zonder veel succes deel aan het kandidatentoernooi. In 1955 strandde zijn laatste WK-poging in het kandidatentoernooi in Göteborg.

Najdorfs plezier in het schaken was ongebroken. Hij speelde wanneer hij kon en tot op hoge leeftijd werd hij uitgenodigd voor de toptoernooien. Zevenmaal werd hij Argentijns kampioen, voor het laatst in 1975. En hij speelde vol overgave vluggertjes tegen wie maar wilde. Voor bijna niemand deed hij onder. Alleen Fischer en Petrosjan waren te sterk voor hem.

Najdorf was geen gemakkelijke tegenstander. Vaak was hij betrokken bij incidenten en lang niet altijd had hij het gelijk aan zijn zijde. Op de olympiade in Haifa 1976 kwam ik hem voor het eerst tegen. Ik prijs me gelukkig dat ik getuige was van een gedenkwaardig moment dat zich voordeed tijdens zijn partij tegen de Oostenrijker Robatsch:

Zie diagram 1

Robatsch - Najdorf na de 37ste zet van zwart. Ondanks grote wederzijdse tijdnood vond Najdorf de tijd om even glimmend van trots in het rond te kijken. De toeschouwers begrepen waarom. Zwart heeft materieel voordeel, zijn koning lijkt veilig te staan en er dreigt nemen op f2. Waarom gaf Robatsch eigenlijk niet op?

38. Dg8-f8+ Ta7-g7 39. Df8xf6!!

Onmiddellijk na deze verbluffende zet ging Najdorfs hand naar f6 met de bedoeling de witte dame weg te nemen. Onduidelijk was of hij het stuk wel of niet aanraakte, wat vooral opviel was de verbijstering in zijn ogen toen hij zich realiseerde wat er aan de hand was. Na 39 . . . Dxf6 volgt 40. Pg4+ Kh5 (40 . . . Kg5 41. h4+) 41. Pxf6+ Kg5 42. Pd5 en wit staat zeker niet slechter.

39 . . . Db2xf2+

Nadat hij bijna al zijn resterende bedenktijd had gebruikt, koos Najdorf deze uitweg. Robatsch had er niet meer op gerekend en protesteerde fel. Hij wist zeker dat Najdorf de dame op f6 had aangeraakt en eiste dat zwarts laatste zet zou worden teruggenomen.

De klok werd stilgezet en Najdorf begon in drie talen in te praten op de arbiter. Uiteraard bezweek de arme man onder Don Miguels verbale geweld. Een kwartiertje later werd de partij voortgezet:

40. Kg2-h3 Tg7-b7 41. Df6-f8+ Tb7-g7 42. Df8-f6 . . .

Najdorf dacht in deze stelling nog lang na voor hij verstandig genoeg remise aanbood. Een poging om aan de zetherhaling te ontsnappen zou mooi worden weerlegd: 42 . . . Df1+ 43. Kh4 Dc1 44. f4 Dc5 45. Dg5+! Dxg5 46. fxg5 mat.

Najdorfs naam zal altijd voortleven aangezien de populairste variant van het Siciliaans naar hem is genoemd. Het is geen geringe onderscheiding voor iemand die weinig aandacht besteedde aan theoretische studie. Hij was getuige van het begin van het databanktijdperk waarvoor hij geen enkele waardering kon opbrengen. Schaken doe je met je neus, zei hij eens. 'De spelers van vandaag hebben geen grote neuzen, ze hebben grote computers.'

Hij was geen wetenschappelijk onderzoeker van het spel. Plezier stond voorop, kwaliteit van tegenstander of openingsbehandeling was onbelangrijk. Eens besprak hij in een artikel zijn drie beste partijen. Wie verwacht had dat hij diepzinnige overwinningen op de groten der aarde zou afdrukken, kwam bedrogen uit. Najdorf gaf een voorgiftpartij, een zege uit een simultaanseance en de volgende alleraardigste koningsaanval uit zijn jeugd.

Najdorf - Frenke

Warschau 1927

1. e2-e4 e7-e6 2. d2-d4 d7-d5 3. Pb1-c3 d5xe4 4. Pc3xe4 Pb8-d7 5. Pg1-f3 Pg8-f6 6. Lf1-d3 Lf8-e7 7. 0-0 b7-b6 8. Pf3-e5 Lc8-b7 9. Pe4xf6+ g7xf6 10. Pe5xf7! Ke8xf7 11. Dd1-h5+ Kf7-g8 12. Tf1-e1 Pd7-f8

Zie diagram 2

13. Te1xe6! Pf8xe6 14. Ld3-c4 Dd8-d6 15. Lc1-h6 Le7-f8 16. Ta1-e1 Lb7-c8 17. Dh5-e8 Lc8-d7 18. Te1xe6!

Met een dameoffer wordt wits aanval gracieus bekroond.

18 . . . Ta8xe8 19. Te6xe8+ Ld7-e6 20. Lc4xe6+ Dd6xe6 21. Te8xf8+ mat.

Grootmeesters van vier generaties hebben kennis gemaakt met Najdorfs kracht en bijna allemaal hebben zij eens van hem verloren. Tweemaal heb ik Don Miguel de volgende partij aan een ademloos toekijkend groepje schakers zien voorspelen. Ik zou het graag een derde keer hebben gezien.

Najdorf - Fischer

Santa Monica 1966

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 g7-g6 3. Pb1-c3 Lf8-g7 4. e2-e4 d7-d6 5. Lf1-e2 0-0 6. Lc1-g5 c7-c5 7. d4-d5 e7-e6 8. Pg1-f3 h7-h6 9. Lg5-h4 e6xd5 10. c4xd5 g6-g5 11. Lh4-g3 b7-b5 12. Pf3-d2 a7-a6 13. 0-0 Tf8-e8 14. Dd1-c2 Dd8-e7 15. Ta1-e1 Pb8-d7 16. a2-a4 b5-b4 17. Pc3-d1 Pd7-e5 18. Pd1-e3 Pe5-g6 19. Pe3-c4 Pg6-f4 20. Lg3xf4 g5xf4 21. e4-e5

Zie diagram 3

21 . . . d6xe5 22. Le2-f3 De7-f8 23. Pc4xe5 Lc8-b7 24. Pd2-c4 Ta8-d8 25. Pe5-c6 Te8xe1 26. Tf1xe1 Td8-e8 27. Te1-d1 Te8-c8 28. h2-h3 Pf6-e8 29. Pc6-a5 Tc8-b8 30. Dc2-f5 Pe8-d6 31. Pc4xd6 . . .

Zwart gaf op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden