Schakels is sensatie uit de toneelfabriek

Schakels van Herman Heijermans. Regie Jules Royaards. In Stadsschouwburg Amsterdam t/m 8 oktober. Tournee...

In Schakels van Herman Heijermans moet op een brief een postzegel van tien cent, gaan de mensen met een kruik naar bed, eten ze brood met bruine suiker, en is 666 het telefoonnummer van de poelier. Het is 1903, Nederland is nog overzichtelijk. In de Hollandse binnenkamers is het proper en heersen arbeidszucht en zuinigheid.

In dat milieu is Pancras Duif een buitenbeentje. Hij is opgeklommen van eenvoudig smid tot directeur van een groot staalbedrijf. Met zijn blote handen heeft hij welstand bereikt, voor zichzelf maar vooral voor zijn vier kinderen. Toch is hij geen patjepeeër geworden, hij heeft een vrije, grillige geest en een groot sociaal besef.

Als Schakels begint is Pancras Duif al met pensioen maar niet van plan rustig te gaan leven. Integendeel, de oude Duif - al 24 jaar weduwnaar - wil hertrouwen met zijn veel jongere huishoudster. Zijn kinderen vinden dit een onzalig plan en doen van alles om het te saboteren. Ze sturen zelfs de psychiater op vader af om zijn geluk te verstoren. Tegenover de huishoudster gedragen ze zich als onbeschofte rijkelui. Aldus ontstaat een conflict tussen kleinburgerlijkheid en vrijheid, tussen bourgeoisie en individu.

Heijermans beschrijft die strijd met groot dramatisch vernuft. Schakels is van begin tot eind spannend, geestig en wijs, nergens belerend of te moralistisch. Heijermans laat zien hoe hebzucht en kleingeestigheid een mens kunnen vernietigen, maar levert daar verder geen commentaar op. In die zin nestelt hij zich met terugwerkende kracht tussen Dickens en Brecht, tussen de romantiek van de armoede en van het sociale engagement.

Schakels is een voorstelling uit de toneelfabriek van Joop van den Ende, die hiermee inspeelt op de groeiende vraag naar groot gemonteerd, Nederlands repertoiretoneel. Als de gesubsidieerde gezelschappen daar, om wat voor reden dan ook, niet aan toe komen, staat de vrije producent klaar om in dat gat te springen. Daar is niets op tegen, als het maar geen gemakzuchtig toneel van bordkarton wordt.

Deze Schakels is dat niet, integendeel. John Kraaijkamp is in de rol van Pancras Duif een regelrechte sensatie. Hij plaatst zich met gemak in het rijtje Louis Bouwmeester, Willem Royaards, Richard Flink, Ko van Dijk en Bernard Droog die de rol eerder speelden. Kraaijkamp is een groot komiek en kan ook een groot acteur zijn, als een regisseur hem duidelijk weet te maken dat hij aan minieme middelen genoeg heeft.

Als Pancras Duif moppert en hakkelt hij als een oude brombeer, maar is ook rechtvaardig en charmant. Hij schakelt moeiteloos van het grote gebaar dat nu eenmaal bij Duif hoort naar het kleine detail - een simpele oogwenk, een voet die even op een neer wipt. Soms zie hem smullen van zijn tekst, dan weer lijkt het of hij de woorden ter plekke verzint. In het slotdeel blijft hij zelfs in zijn liefdesverdriet overtuigend overeind.

Hulde dus voor regisseur Jules Royaards die dit grote talent zo volledig heeft benut door het in toom te houden. Royaards heeft trouwens op alle fronten een teveel aan uiterlijke schijn vermeden. De aankleding is sober, er staat een aantal abstracte zetstukken op toneel en hier en daar wat smaakvol Hollands antiek. Verder geen versiering, geen getut, geen ruisende rokken maar gesnoerde corsetten, geen oogverblindend lichtplan ook.

Naast Kraaijkamp spelen Ryan van den Akker als de jonge huishoudster en Bram Bart als de nietsnut-zoon mooie rollen - terughoudend en zelfverzekerd. Aan deze productie doen zeventien(!) spelers mee die in het dagelijks leven doorgaans heen en weer rennen tussen RTL4 en SBS6 om daar in slechte soaps en tv-series hun brood te verdienen. Hier zie je dat ook Wilbert Gieske (GTST) en Bea Meulman (Vrouwenvleugel) hun vak verstaan. Sterker nog: het spelplezier straalt van ze af. Dat geldt voor bijna iedereen, met Hugo Metsers en Henriëtte Tol als uitblinkers. Zij schetsen samen een fraai portret van een vreselijk huwelijk en raken de juiste toon: iets aangezet, maar nooit karikaturaal.

Het derde bedrijf waarin de familie bij elkaar komt om vaders gedrag te bespreken, is wat dat betreft illustratief. Zoiets ontaardt al snel in een klucht of een tokkend kippenhok, hier is het een goed gedoseerde, soms leuke en altijd vlijmscherpe scène. Kraaijkamp is in dat bedrijf niet op en toch blijft de aandacht gevangen. Hieruit blijkt dat Royaards geen sterrentoneel heeft willen maken, maar een echt ensemble aan het werk heeft gezet.

Terwijl na afloop van de première in de Amsterdamse Stadsschouwburg de cameraploegen volgens Aalsmeers gebruik elkaar omver liepen, keek even verderop Heijermans zelf nors als altijd. Zijn vierkante kop staat op een sokkel in de Leidse Bosjes, gehouwen uit harde steen. Ik had op die kop graag een glimlach geschilderd, omdat hij trots mag zijn op dat mooie stuk van hem en op wat ze daarmee hebben gedaan.

Hein Janssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden