Schaft Zwitserland zijn publieke omroep af? Zwitsers stemmen vandaag in referendum

Het woord 'staatsgreep' is al gevallen

Het lijkt onvoorstelbaar: in het stemhok met een pennestreek een eind maken aan de NPO. Toch is dat precies wat de Zwitsers zondag kunnen met hun publieke omroep.

De iglo van de Schweizerischen Radio- und Fernsehgesellschaft tijdens de wereldkampioenschappen alpineskiën. Foto epa

Het is niet eenvoudig om publieke omroep te zijn in dit populistische tijdsgewricht. Je wordt gewantrouwd als te elitair, te hooghartig, te progressief en te duur. Je gezag wordt onophoudelijk betwist op de sociale media, de vrijhaven annex geschutstoren voor dwarse types die alles wat je doet tegenspreken. In Zwitserland kunnen ze dit weekeinde zelfs met het stempotlood in de hand een radicale streep halen door je voortbestaan.

Billag

Zondag is er een referendum over het voorstel de verplichte omroepbijdrage voor de Zwitserse publieke zenders af te schaffen. Het gaat om de zogeheten No-Billag-Initiative. Billag is de instantie die het kijk- en luistergeld int. Schaart een meerderheid van de Zwitsers zich achter het voorstel, dan is dat het einde van de omroepbijdrage, het einde van Billag en het einde van de Schweizerischen Radio- und Fernsehgesellschaft (SRG), zo is de vrees.

Het woord 'staatsgreep' is al gevallen. Dat is wat overdreven, toch kijkt de rest van Europa aandachtig toe. In menig land is er kritiek op publieke omroeporganisaties. In Polen en Hongarije proberen rechts-populistische regeringen in naam van het volk de publieke media naar hun hand te zetten. In West-Europa is het tot dusverre bij woorden gebleven. In Zwitserland kan dat nu veranderen.

Oneerlijke concurrentie

Het initiatief tot het referendum komt van jonge conservatieve en libertarische politici uit de jongerenafdeling van de rechts-populistische SVP van de 77-jarige mediaondernemer Christoph Blocher. Zij willen af van de omroepbijdrage van 451 Zwitserse frank (390 euro) per jaar voor elk huishouden.

De burger kan niet verplicht worden, zo heet het, iets te kopen dat hij niet hebben wil. Bovendien is de SRG een moloch geworden, met zeven televisiezenders en zeventien radiostations en jaarlijks zo'n 1 miljard euro aan inkomsten uit de omroepbijdrage. Zij heeft een van de grootste online-redacties in het land, opgezet met belastinggeld. Dat betekent oneerlijke concurrentie voor krantenuitgevers, die de digitalisering uit eigen zak moeten betalen.

Bewaker van de democratie

Op het politieke vlak verwijten de tegenstanders van de omroepbijdrage dat SRG opereert als een staatsomroep die stemming maakt tegen rechts. SVP-parlementariërs spreken spottend over de SRG als werktuig van de gevestigde orde in een 'gestuurde democratie'.

De verdedigers van de publieke omroep zien de SRG juist als bewaker van de pluriforme democratie. Zwitserland kent officieel vier talen. Voor elke taalgroep biedt de zender eigen programma's. Ook voor de Reto-Romaans sprekende minderheid in het kanton Graubünden. Het is een dure maar onmisbare bijdrage aan de samenhang van het land, wordt gezegd.

Tegengesproken wordt dat SRG een slippendrager van de autoriteiten is. Zij is objectief, stelt kritische vragen aan alle politici en doet aan factchecking. Dat kan niet worden gezegd van Blochers media. Valt de SRG weg, en alles wordt overgelaten aan de vrije markt, dan heeft Blocher vrij spel en dreigt er een 'berlusconisering' van Zwitserland. Dan komt de democratie pas echt in het gevaar, is het argument. Want wie radio en televisie controleert, wint verkiezingen. En dat krantenuitgevers het moeilijk hebben komt door de digitalisering, niet door de publieke omroep.

'Gratis-mentaliteit'

Zo vlogen de argumenten de afgelopen maanden heen en weer in een verhit debat. Duidelijk is dat de 'legitimatiedruk' is toegenomen voor de publieke omroep, erkende SRG-topman Jean-Michel Cina. Dat heeft mede te maken met de 'gratis-mentaliteit' die in het digitale tijdperk is ontstaan als het om informatie gaat. Veel Zwitsers menen ook dat best gekeken mag worden naar de omvang van de SRG.

Maar een ruime meerderheid van 60 procent vindt het voorstel tot afschaffing van de omroepbijdrage te radicaal. Die meerderheid was stabiel in de peilingen van afgelopen maand. Het No-Billag-kamp probeert de spanning erin te houden. Remember de Brexit en Trump, zeggen ze.