Reportage

Schaduw van Rusland hangt over herdenking Oostblok

De voormalige landen van het Oostblok houden hun eigen bijeenkomst.

Het Fallen Shipyard Workers-monument in Gdansk. Beeld epa

'En, hoe gaat het in Brussel?' EU-president Donald Tusk heeft net een rondleiding gekregen door de tentoonstelling De Tweede Wereldoorlog in 45 kunstwerken, wanneer hij in de hal van het Europese Centrum van Solidariteit wordt aangeklampt door een oude bekende. Joanna Muszkowska-Penson, een 93-jarige overlevende van het concentratiekamp Ravensbrück, kent Tusk nog uit de tijd dat ze samen tegen het communisme vochten.

'Ja', antwoordt de EU-president, nadat hij de kranige oude dame een handkus heeft gegeven, 'het gaat goed in Brussel, maar het is leuker om thuis te zijn.'

Tusk is in zijn geboortestad voor de zeventigste verjaardag van het einde van de Tweede Wereldoorlog. Op het schiereiland Westerplatte, waar in 1939 de oorlog begon, wordt tijdens de nacht van donderdag op vrijdag een herdenkingsplechtigheid gehouden.

Europese Centrum van Solidariteit

Maar eerst wordt de EU-president verwacht in het naar de legendarische Poolse vakbond genoemde Europese Centrum van Solidariteit. Op de plaats waar de arbeiders van de scheepswerf van Gdansk ooit de strijd aanbonden met het communisme zal hij samen met andere leiders deelnemen aan een debat over de erfenis van WO II.

Dat debat, en de daarop volgende herdenkingsplechtigheid, is bedoeld als alternatief voor de overwinningsparade die zaterdag in Moskou wordt gehouden. Vanwege de militaire escapades van Rusland in Oekraïne wordt die door de lidstaten van de Europese Unie geboycot. De Poolse president Bronis¿aw Komorowski, een oud-partijgenoot van Tusk, speelde daar handig op in met een eigen plechtigheid.

Volgens Tusk hoeft daar niet veel politiek achter te worden gezocht. 'Ach, onze bijeenkomst is strikt symbolisch. Ze is niet tegen iemand gericht.'

Behalve Tusk en VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon is vooral het voormalige Oostblok vertegenwoordigd, niet toevallig de regio die zich het meeste zorgen maakt over de Russische agressie. Uit West-Europa is geen enkel staatshoofd komen opdagen.

Beeld afp

Petro Prosjenko

Maar die opmerkelijke afwezigheid wordt ruimschoots goedgemaakt door de aanwezigheid van de Oekraïense president Petro Porosjenko. Om er geen misverstand over te laten bestaan waar de sympathieën van de Poolse organisatoren liggen, heeft hij op het podium een plaats gekregen tussen gastheer Komorowski en Tusk. Die laatste lijkt het trouwens erg goed met de Oekraiense president te kunnen vinden.

Voor onaangename verrassingen hoeft Porosjenko niet te vrezen. De toon van de toespraken - van een debat is niet echt sprake - wordt meteen gezet door de eerste spreker, de Estse president Toomas Hendrik Ilves. Na krachtig zijn solidariteit te hebben uitgesproken met Oekraïne beklemtoont Ilves dat voor veel landen in 1945 alleen het juk veranderde. Het is een interpretatie die het goed doet in de voormalige Oostbloklanden. Na de Duitse nederlaag werden ze opgezadeld met een andere, communistische, dictatuur, die - om het in de woorden van de Litouwse president Dalia Grybauskaite te zeggen - bijna even erg was als de vorige.

Pogingen om het debat over een andere boeg te gooien, bijvoorbeeld door Milos Zeman, de 'russofiele' Tsjechische president, zijn gedoemd te mislukken. Veruit de meeste sprekers richten hun pijlen op Moskou, ook al wordt Rusland nooit bij naam genoemd. 'Het kwaad is opnieuw aanwezig in Europa', waarschuwt Tusk in een fel getoonzette toespraak.

Grootste applaus

Maar het grootste applaus is weggelegd voor Porosjenko. De Oekraïense president doorspekt zijn toespraak met veelbetekenende woorden als 'Anschluss' en 'Sudetenland'. Nee, zegt hij, de fouten van de jaren dertig mogen niet opnieuw worden gemaakt. De agressor moet tijdig een halt worden toegeroepen.

Het scheelt weinig of Porosjenko krijgt van de zaal een staande ovatie.

Een paar uur later zet de Poolse president Komorowski tijdens zijn herdenkingstoespraak de puntjes op de i. Na een kranslegging voor het monument voor de arbeiders van de scheepswerf valt hij op Westerplatte uit tegen diegenen die in Oekraïne 'herinneringen oproepen aan de donkerste bladzijden van de 20ste eeuw'.

Muszkowska-Penson, de dappere overlevende van Ravensbrück, voor wie de bevrijding natuurlijk wel een bevrijding was, hoe onvolmaakt ook, is dan allang naar huis. 'Tja', mijmert ze nadat de staatshoofden zijn vertrokken, 'als je het niet zelf hebt meegemaakt, weet je niet waarover je spreekt.' Ze vraagt zich bezorgd af waar de tanks die vandaag over het Rode Plein rollen, achteraf heen zullen gaan. 'Ik heb de indruk dat niet iedereen begrijpt hoe verschrikkelijk een oorlog kan zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden