Schaakkunst op de Eregalerij

Schaken is altijd al een thema in de kunst geweest. Tussen de meesters van de schilderkunst zetten de grootmeesters van het schaakspel van het Tata Steel Toernooi zich aan hun partijen.

De grootmeesters van de 76ste editie van het Tata Steel Chess Tournament zullen hun partijen deze keer niet op het vertrouwde podium van dorpshuis De Moriaan in Wijk aan Zee spelen, maar in het Rijksmuseum in Amsterdam. Voor de meesten van hen is het de eerste keer dat zij hun kunst zullen vertonen in een zo inspirerende omgeving, maar niet voor de Israëliër Boris Gelfand. Dankzij hem werd twee jaar geleden het eerste verbond gesmeed tussen de kunst- en de schaakwereld.


Toen de 43 jaar oude Gelfand in 2011 na een overwinning in het kandidatentoernooi de uitdager werd van wereldkampioen Anand, werd gevreesd dat organisatoren weinig belangstelling zouden hebben voor een WK-tweekamp tussen twee veertigers. Twee maanden later was er niet alleen een riant prijzenfonds, maar ook een prachtig onderkomen voor de match in de Tretjakovgalerij in Moskou. Daar hangen onder meer werken van Ilja Repin en Konstantin Savitski.


Verantwoordelijk voor dit geschenk uit de hemel was de Russische zakenman Andrei Filatov, die in zijn studietijd in Minsk bevriend was met Gelfand. Toen de kunst- en schaakliefhebber vernam dat voor de WK-match een sponsor werd gezocht, schoot hij te hulp. Het lag volgens hem voor de hand dat Rusland naast de Olympische Winterspelen en het WK voetbal ook de tweekamp om de wereldtitel schaken zou organiseren,


Door de match in de Tretjakovgalerij onder te brengen, verenigde Filatov zijn twee hartstochten. Miljoenen internettoeschouwers zouden niet alleen de partijen van Anand en Gelfand volgen, maar ook kennismaken met meesterwerken uit de Russische schilderkunst die volgens Filatov volstrekt ondergewaardeerd zijn. 'Door culturele, ideologische en economische overwegingen kost een Cézanne 250 miljoen en een Kontsjalovski slechts een half miljoen', zei hij in een interview met de website Chessvibes.


Met opnieuw financiële steun van Filatov kreeg het verbond tussen schaken en musea vorig jaar een vervolg met een toernooi ter nagedachtenis van oud-wereldkampioen Aljechin. De eerste ronden van een tienkamp met louter topgrootmeesters voltrokken zich in een paviljoen in de Tuilerieën naast het Louvre in Parijs en het toernooi werd afgesloten in het Russisch Staatsmuseum in Sint-Petersburg.


Een hartenwens van Filatov is dat er eens een toptoernooi gehouden wordt in een museum, waarin tegelijkertijd een expositie is ingericht met kunstwerken die gewijd zijn aan of geïnspireerd door het schaakspel.


Voor kunstenaars is het schaakspel al eeuwenlang een thema geweest. Duizenden malen is het spel geschilderd, gebeeldhouwd, beschreven, bezongen of gefilmd. Van miniaturen in middeleeuwse manuscripten tot het door Damian Hirst ontworpen bord met stukken.


Een voorname plaats zou in die expositie ongetwijfeld zijn weggelegd voor Marcel Duchamp. De Frans-Amerikaanse schilder en beeldhouwer mag door de kunstwereld worden beschouwd als een van de belangrijkste vernieuwers van de 20ste eeuw, de schakers eren hem ook als een van hen. Vooral om zijn befaamde uitspraak dat alle schakers kunstenaars zijn, maar niet alle kunstenaars schakers.


Rond 1920 raakte Duchamp zo gefascineerd door het spel dat hij zijn artistieke carrière verwaarloosde om zich geheel aan de schaakstudie te wijden. Het verhaal gaat dat hij tijdens de wittebroodsweken van zijn huwelijk met de schrijfster Lydie Sarazin-Lavassor in 1927 dagelijks de schaakclub in Nice bezocht en na thuiskomst meer belangstelling had voor schaakproblemen dan voor zijn echtgenote. Het huwelijk strandde na enkele maanden.


Duchamp was een speler van behoorlijk niveau, die van 1924 tot 1928 aan het Frans kampioenschap deelnam en in vier Olympiades Frankrijk vertegenwoordigde. Bijzondere resultaten behaalde hij niet. Nadat hij in 1933 op de Olympiade in Folkestone 2 uit 12 had gescoord, ontving hij geen nieuwe invitatie voor het Franse team.


Niet alle vaak geciteerde citaten van Duchamp over zijn geliefde spel hebben de tand des tijds doorstaan. Niemand zal bezwaar maken tegen 'Schaken heeft geen sociale functie. Dat is het belangrijkste.' Maar slechts een glimlach past bij een andere uitspraak uit 1956: 'Schaken is zuiverder dan schilderen, omdat je er geen geld mee kunt verdienen.'


Bij zijn eerste overzichtstentoonstelling in 1963 in het Pasadena Art Museum voerde Marcel Duchamp een schaakspel tegen de naakte, toen 20-jarige kunstenaar Eve Babitz op als performance.


Marcel Duchamp: Het schaakspel


Schaken heeft al de schoonheid van kunst, vond Marcel Duchamp. 'Schaakstukken zijn het blokkenalfabet die gedachten vormgeven, [...] met een abstracte schoonheid als een gedicht', schreef hij, en 'terwijl niet alle kunstenaars schaakspelers zijn, zijn alle schaakspelers wel kunstenaars'.


Op 13 april heropende het Rijksmuseum zijn deuren na een verbouwing die bijna tien jaar duurde. Maar niet alleen om alle kunstwerken opnieuw aan het publiek te kunnen tonen, het museum is steeds vaker ook beschikbaar voor andere 'gasten'. Tijdens haar laatste avond als staatshoofd dineerde koningin Beatrix met een uitgelezen internationaal gezelschap onder de Nachtwacht. In de eregalerij mocht ruim een week geleden ook bestsellerauteur Dan Brown plaatsnemen, tijdens de opnames voor het televisieprogramma College Tour van Twan Huijs. 'Brown heeft laten zien dat hij een nieuw publiek kan interesseren in kunst en musea', zei hoofddirecteur van het Rijksmuseum Wim Pijbes daarover in deze krant. 'De eregalerij aanbieden doen we niet elke week.'


Woensdagmiddag zullen de schakers van het hoog aangeschreven Tata Steel Toernooi voor de Nachtwacht een groepsfoto maken alvorens ze in het museum aan hun vierde rondepartij zullen beginnen. 'Wij verheugen ons erop om één dag lang niet alleen het museum te zijn met de grootste collectie oude meesters, maar ook het grootste aantal grootmeesters. Met haar boeiende culturele geschiedenis past de schaaksport goed bij het Rijksmuseum', zei directeur Wim Pijbes van het Rijksmuseum tijdens de presentatie van het plan.


De verwelkoming van de beste schakers maakt deel uit van een nieuwe marketingstrategie. Het Rijksmuseum wil en moet nieuwe geldbronnen generen. Rijk en gemeente hebben door de economische malaise ingezet op cultureel ondernemerschap van de Nederlandse musea. Belangrijkste doel: minder afhankelijkheid van overheidssteun.


Juan Gris: Chessboard, Glass, and Dish


Schaken past in nieuwe strategie Rijks


De vrouw staat op het punt een meesterzet te doen. Dat een schaakspel ideaal materiaal is voor een erotische vertelling, wisten kunstenaars al in de Middeleeuwen. Lucas van Leyden schilderde in 1508 deze zo braaf ogende vrouw die courier - een vroege vorm van schaken, op een kleiner bord - speelde met een man, in een licht satirische omkering van de toen heersende huwelijksmoraal: niet de man, maar de vrouw heeft het hier voor het zeggen.


Lucas van Leyden: De Schaakspelers

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden