Interview

Scenarist Kaufman flikt het ook met animatiefilm

Amerika's oorspronkelijkste scenarist, Charlie Kaufman, heeft zelf een animatiefilm gemaakt, Anomalisa. Hij sleepte er meteen een Oscarnominatie mee binnen.

Scenarist Charlie Kaufman Beeld Berto Martinez
Scenarist Charlie KaufmanBeeld Berto Martinez

Hollywood doorgronden is niet zo moeilijk, weet Charlie Kaufman. Hij mag zich vooraanstaand scenarist noemen (drie Oscarnominaties voor beste script, waarvan één verzilverd), maar is gewend aan afwijzing. 'Als bestuurslid van een filmstudio kun je ontslagen worden wanneer een excentriek besluit verkeerd uitpakt. Maar je wordt níét ontslagen om een conservatief besluit, ongeacht de uitkomst. Als je superheldenfilm faalt, nou, dan had je in elk geval gelijk dat je het probeerde.'

En zo liepen die studio's met een boogje om zijn script voor Anomalisa heen; een filmplan over een depressieve succesauteur van klantenserviceboeken die een hotelnacht doorbrengt met een onzekere klantenservicemedewerkster. Het zal ook niet hebben geholpen dat Kaufman per se zelf wilde regisseren. De 57-jarige Amerikaan werd vermaard als auteur van fantasievolle en ingenieus vertelde films als Being John Malkovich (1999), Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) en het net iets minder bekende Adaptation (2002), waarin hij zijn eigen vak (en eigen writer's block) ontleedde.

Films die geregisseerd werden door Spike Jonze en Michel Gondry, die beiden naam maakten met non-conformistische videoclips. Perfecte allianties waren dat: de regisseurs voelden zich thuis in die neurotische, Kaufmaneske wereld, maar communiceerden zelf - anders dan de schuwe auteur - wat makkelijker met de buitenwereld en de acteurs op de set.

Anomalisa. Beeld
Anomalisa.Beeld

Kaufmans besmette imago

Toen Kaufman besloot zelf te regisseren, liet hij de teugels vrij: het kon nog veel gekker. Neem Caden Cotard (gespeeld door Philip Seymour Hoffman), het aan waanbeelden lijdende hoofdpersonage in Synecdoche, New York (2008). Cotard bouwt New York na als levend toneelstuk en verliest daarbij elk gevoel voor maat. Een waarlijk krankzinnige film, en ook een waarop het bioscooppubliek maar moeilijk grip kreeg. De 20 miljoen dollar dure productie flopte. Onder studiobonzen was Kaufmans imago als regisseur besmet.

Niet enkel zijn filmideeën, maar ook zijn tv-plannen werden afgeschoten. Zoals het voorstel voor een tv-serie waarin elke aflevering hetzelfde personage volgt, maar dan in een nét wat anders verlopend leven. Dat Kaufman, die als beginnend scenarist tien jaar in zijn inkomsten voorzag als belmedewerker, tóch aan de slag kon met zijn klantenservicescript Anomalisa - en nu genomineerd is voor een Oscar - betreft een klein wonder.

De inzamelwebsite Kickstarter gaf het eerste, zo cruciale zetje: Kaufmans fans trokken de portemonnee: 400 duizend dollar, genoeg om te beginnen. Vervolgens was een grote financier bereid miljoenen te steken in de samenwerking met een animatiestudio en animator/regisseur Duke Johnson. De poppen in het beeldje voor beeldje (stop-motion) opgenomen Anomalisa komen deels uit een 3D-printer. Ze ogen realistisch, maar je ziet ook de naden. Pas toen de film zo goed als af was, haakte een studio aan (Paramount). Kaufman, met een cynisch lachje: 'Mocht Anomalisa een succes blijken, dán maken de studio's net zo lief honderd Anomalisa's. Net zo lang tot ze geen geld meer opbrengen.'

Tekst gaat verder onder de trailer.

Jim Carrey en Kate Winslet in Eternal Sunshine of the Spotless Mind. Beeld
Jim Carrey en Kate Winslet in Eternal Sunshine of the Spotless Mind.Beeld

Afwijkend van de norm

Zoals de naam Cotard in Synecdoche, New York verwees naar een ziektebeeld (de dwanggedachte dat men eigenlijk dood is), worstelt ook het hoofdpersonage in Anomalisa met een specifiek waanbeeld. Michael Stone, de Britse schrijver van de klantenservice-bestseller How May I Help You Help Them?, verblijft op zakenreis in het Frégoli-hotel. Niet toevallig de naam van een psychische aandoening waarbij de patiënt geen onderscheid kan maken tussen mensen. Maar Lisa, de klantenservicemedewerker die hij ontmoet in het hotel, wijkt af van de norm.

'Haar stem is anders', zegt Kaufman op het filmfestival van Venetië. Dit is ook écht zo: alle andere stemmen in Anomalisa werden ingesproken door Tom Noonan, Jennifer Jason Leigh sprak als Lisa. 'Michael ervaart alle mensen als eenvormig. Alleen Lisa niet. Waarom dat gebeurt? Ik zou het je niet kunnen zeggen. Maar het gebeurt.'

Zijn voorkeur voor zeldzame syndromen mag niet te veel nadruk krijgen, waarschuwt de filmer. 'Ik las erover en dacht: hé, dit is een vertrekpunt voor het script, een metafoor. Uiteindelijk is elke kijk op de wereld subjectief. We noemen dat dan mentale stoornis, bij gebrek aan een betere term.'

John Malkovich in Being John Malkovich. Beeld
John Malkovich in Being John Malkovich.Beeld

Eigen ervaring

Hij baseerde Anomalisa deels op zijn eigen ervaringen. 'Ik heb wel eens roomservice besteld, ja. En net als Michael zag ik ooit eens iemand masturberen toen ik uit het raam keek - dat is niet waar trouwens. Maar er is iets met die anonimiteit van hotels, dat inwisselbare, alsof alles onecht is. Een soort non-ruimte. Je kunt jezelf in zo'n omgeving vrij makkelijk verliezen.'

Dat Kaufman nu ook regisseert, heeft onvermijdelijk invloed op zijn schrijverschap. 'Ik probeer het steeds te vergeten, maar ik weet inmiddels: dit kan wel, dit niet. En dat is verkeerd. Toen ik nog met Spike Jonze samenwerkte, prentte hij me in dat ik álles kon verzinnen, ook al was het onmogelijk. Schrijf maar en we zien wel. Dat is de juiste manier. Maar dat wordt moeilijker naarmate je meer bewust bent van de beperkingen op een filmset. Als je weet: ik moet dit straks zélf regisseren.'

Nicolas Cage in Adaptation. Beeld
Nicolas Cage in Adaptation.Beeld

De categorie voor beste animatiespeelfilm bestaat pas sinds 2001.
Dit jaar zijn genomineerd:
Anomalisa
Boy and the World
Inside Out
When Marnie Was There
Shaun the Sheep

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden