Sax als kwelduivel

Voor een plaats tussen de allergrootsten is de erelijst van de onlangs op 62-jarige leeftijd overleden Gyula Sax misschien net te bescheiden. Hij won grote toernooien, werd tweemaal kampioen van Hongarije, maar speelde in de strijd om de wereldtitel een bijrol. Tweemaal werd hij in de eerste knock-outronde van het kandidatentoernooi geëlimineerd.


In eigen land was hij een van de steunpilaren van het gouden team dat in 1978 op de Olympiade in Buenos Aires de Hamilton Russell Cup veroverde op de Sovjet-Unie, die de twaalf voorgaande edities had gewonnen. Sax leverde aan het derde bord met een score van 8,5 uit 12 een belangrijke bijdrage aan het succes.


Tot 1990 behoorde Sax tot de sterkste spelers van de wereld. Een Hongaarse journalist vertelde eens dat liefdesverdriet er de oorzaak van was dat zijn resultaten daarna achteruit gingen. Sax had een allerliefste, onbedaarlijk mooie vriendin, die hem altijd vergezelde. Nadat zij hem had verlaten voor een suffe Deen, werd hij nooit meer de oude.


Hein Donner vond een partij tegen Sax een onmogelijke opgave. 'Hij ziet er ook zo intelligent uit', zei Hein berustend nadat hij in 1978 in Buenos Aires was weggeblazen. In Tim Krabbé's befaamde collectie verliespartijen van Donner binnen de 25 zetten, neemt Sax een prominente plaats in. Hij won driemaal, in respectievelijk 18, 24 en 25 zetten. Het hardhandigst verliep de eerste ontmoeting tijdens het IBM-toernooi in 1976.


Sax - Donner


Amsterdam 1976


1. e4 e6 2. d4 d5 3. Pc3 Pf6 4. Lg5 Le7 5. e5 Pfd7 6. h4


De bij aanvalsspelers geliefde Chatard-Aljechin variant. Zwarts veiligste antwoord is 6 ... a6, om na ... c7-c5 niet gestoord te worden door Pc3-b5.


6 ... 0-0


Speelbaar, maar toch vooral vragen om moeilijkheden.


7. Ld3 f5


Onverschrokken verdedigers hebben zich gewaagd aan 7 ... c5 8. Dh5 g6 9. Dh6 Pc6. Soms liep het goed af, maar niet altijd.


8. g4! c5


Impliceert een noodgedwongen stukoffer. Na 8 ... fxg4 9. Dxg4 Tf7 10. Pf3 heeft wit een daverende koningsaanval.


9. gxf5 cxd4 10. f6 Pxf6 11. exf6 Lxf6 12. Dh5!


Terecht laat wit zich niet afleiden door de materiaalwinst. De aanval is belangrijker.


12 ... g6 13. Lxg6 De7


Niet 13 ... hxg6 14. Dxg6+ Kh8 15. Pf3 De7 16. Dh6+ Kg8 17. Tg1 met mataanval.


14. Pb5


Zie diagram 1


14 ... Pc6?


Hierna is zwart kansloos. Hij mag hopen op een voortgezet leven na 14 ... hxg6 15. Dxg6+ Dg7 16. Dxg7+ Lxg7 17. Pc7 Ld7 18. Pxa8 Pa6. Met een pion en een sterk loperpaar heeft zwart dan compensatie voor de verloren kwaliteit


15. Ld3 e5 16. Pe2 Kh8


Na 16 ... e4 heeft wit 17. Lxf6 Dxf6 18. Dxd5+ Kh8 19. Dxe4 Dxf2 20. Kd2.


17. Pc7! Dxc7 18. Lxf6+


Om na 18 ... Txf6 te besluiten met 19. De8+ Kg7 20. Tg1+ Kh6 21. Dg8 met ondekbaar mat. Zwart geeft op.


Drie jaar later trof Donner zijn kwelgeest opnieuw in het IBM-toernooi.


Donner - Sax


Amsterdam 1979


1. d4 Pf6 2. c4 g6 3. g3 Lg7 4. Lg2 0-0 5. Pf3 d6 6. 0-0 Pc6 7. d5 Pa5 8. Pfd2 c5 9. Pa3


Zo behandelde Donner deze variant soms. Sax kiest een logisch antwoord.


9 ... e6 10. Tb1 exd5 11. cxd5 a6 12. Pc2 Ld7!


Na 12 ... b5 13. b4! staat wit prima.


13. b3 Tc8 14. h3 Te8 15. Te1 c4 16. bxc4 Pxc4 17. Tb4?


Waarom niet 17. Txb7? Na 17 ... La4 18. Pb3 Pd7 19. Pcd4 heeft wit niets te klagen.


17 ... Pb6 18. Td4


Onnatuurlijk, maar wit had het al moeilijk.


18 ... Pa4 19. Pb1 Db6 20. Le3


Zie diagram 2


20 ... Db2! 21. Pca3


Taaier is 21. Td2.


21 ... Pc3 22. Pxc3 Dxa3 23. Pb1 Dxa2 24. Lf4 Ph5 25. Td2 Da1


Wit geeft op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden