Sas van Gent wil de Tigre

Een belofte op de valreep om Nederlandse radars te kopen, moet de felle strijd om de helikopter-order definitief beslechten in het voordeel van de Frans-Duitse Tigre....

EUROCOPTER heeft de laatste registers opengetrokken om de Nederlandse order voor dertig gevechtshelikopters in de wacht te slepen. De Frans-Duitse producent van de Tigre heeft zijn industriële relaties in La patrie aan het werk gezet om Nederland over de streep te trekken.

Zo prijkt Sas van Gent op de lijst, dat 'nieuwe activiteiten/contracten zal verkrijgen' van het Franse glasconcern Saint Gobain.

Sas van Gent?

In de Zeeuws-Vlaamse gemeente staat de fabriek Sasglas, een dochter van Saint Gobain. 'Er kan een uitbreiding van het produktiepakket bij ons komen', licht directeur Marin toe. 'En dat is rechtstreeks gerelateerd aan de order voor de Tigre.' Burgemeester Van Rest reageert enthousiast: 'O, dat zou hardstikke leuk zijn. Maar het is nog in een pril stadium, voorzover ik weet.'

In Mesa, Arizona, home of the Apache, moeten ze lange tijd hebben gedacht de Nederlandse bestelling al op zak te hebben. Maar op het laatste moment komen die Europeanen weer met hun industriële lobby aanzetten.

Koop onze heli, riep Eurocopter via de media, dan kopen wij radars uit Hengelo. Het Nederlandse bedrijfsleven deed er nog een schepje bovenop via Hans Dibbetz van de NIID, de Stichting Nederlandse Industriële Inschakeling Defensie-opdrachten. Er zit meer brood in de Tigre, liet hij het blad van de werkgeversorganisatie VNO optekenen.

Dibbetz prikte nog wat verder. De Amerikanen krijgen de komende jaren al genoeg Nederlandse defensieguldens binnen, via de modernisering van de F-16 plus de nieuwe raketten voor dit vliegtuig. De NIID-directeur had zelfs een advies voor Wim Kok: 'Als ik premier van Nederland was, dan zou ik een goed verhaal aan de Amerikanen kunnen vertellen waarom we nu even Europees moeten kopen.' Zouden die verdomde Eurocentrics dan toch nog kans zien de buit binnen te halen?

Het slagveld is op zich redelijk overzichtelijk. De inzet vormen circa dertig vliegende vechtmachines voor de Luchtmobiele Brigade, ter waarde van 1,3 miljard gulden. Het ene kamp, gevormd door het ministerie van Defensie plus de VVD, wil de Apache van McDonnell Douglas. Een wat log toestel, dat wel, maar verder een goede, zwaar bewapende machine die zijn sporen heeft verdiend in de Golfoorlog, en ook nog tijdig leverbaar is. Bovendien lijken de Verenigde Staten weer aan de beurt, na de keuze in 1993 voor de Franse Cougar als transporthelikopter.

De Tigre van het Frans-Duitse consortium Eurocopter is een nieuw ontwerp. Er vliegen alleen vier prototypes en de machine kan pas vlak voor de eeuwwisseling worden geleverd. Maar het grote voordeel van de Tigre is, dat Frankrijk en Duitsland hem al in grote aantallen hebben besteld. De Tigre moet dè Europese gevechtshelikopter van de volgende eeuw worden, en daarmee een peiler van een zelfstandige Europese defensie-industrie, waarvan ook de Nederlandse regering een warm voorstander zegt te zijn.

Pleitbezorgers van de Tigre zijn daarom het ministerie van Economische Zaken plus het bedrijfsleven en de vakbonden. Hun motto luidt: 'Koop Europese waar, dan helpen wij elkaar'. Ook PvdA en D66 lijken hiervoor geporteerd, al vermijden zij in tegenstelling tot de VVD vooralsnog angstvallig een openlijke keuzebepaling.

Drie maanden geleden stelde premier Kok vanwege de onenigheid in het kabinet een keuze uit. Nu nadert de ontknoping, en het touwtrekken wordt steeds heviger. Binnen enkele weken gaat de kogel door de kerk.

Eurocopter - voor 60 procent eigendom van Aérospatiale en voor 40 procent van Daimler-Benz-dochter Dasa - hecht een bijzonder groot belang aan het binnenhalen van de Nederlandse order. Want al gaat het om bescheiden aantallen, hierna zijn de Britten aan de beurt met negentig toestellen. Ook Engeland moet kiezen tussen de Apache en de Tigre, en vooralsnog heeft de Amerikaanse machine de beste papieren.

Maar wanneer Frankrijk, Duitsland èn Nederland de Tigre kopen, ligt een Engelse keuze voor Eurocopter weer meer voor de hand. Immers, gelet op de geplande vorming van een Europese snelle interventie-macht die ook in internationaal verband moet kunnen optreden voor VN-operaties als in ex-Joegoslavië en Somalië, is eenzelfde helikopter operationeel verreweg het handigst.

Eurocopter heeft het moeilijk in de eindstrijd, want het moet opboksen tegen de onmiskenbare voorkeur van Defensie voor de Apache. Het uitstel van de keuze werd daarom in december met vreugde begroet, want het gaf de Frans-Duitse onderneming de gelegenheid de enige resterende variabele in het helikopterspel nog eens extra op te tuigen: de compensatie-orders voor de Nederlandse industrie.

NEDERLAND heeft gemengde ervaringen met compensatie-orders. Het beleid van Economische Zaken, dat formeel wordt gesteund door Defensie, is technisch hoogwaardige opdrachten binnen te halen en daarmee ook werkgelegenheid te scheppen. Scheidsrechter in de compensatiestrijd is J. Wiedeman, commissaris Militaire Productie bij EZ. De industriële lobbyclub NIID, die zo'n tweehonderd leveranciers van defensie verenigt, vormt zijn publiek.

In het verleden ging er nog wel eens wat mis met compensatie-opdrachten, omdat de buitenlandse partners zich niet aan de afspraken hielden. De NIID stelde onlangs een lijst van recente defensieprojecten op waar de compensatie 'niet bepaald volgens de afspraken en intenties wordt gehonoreerd'. Daarop figureren zes Duitse, drie Amerikaanse, een Frans, een Zwitsers en een Oostenrijks bedrijf, in totaal goed voor twee miljard gulden aan orders.

'Wij zijn overtuigd dat als bovengenoemde compensatie-overeenkomsten juridisch afdwingbaar waren geweest, een veel groter deel van dit bedrag conform de afspraken bij de Nederlandse industrie was ondergebracht', stelt de NIID.

Het bedrijfsleven toont zich in de notitie daarom een fervent voorstander van boetebepalingen. Nederland maakt het zijn buitenlandse leveranciers nu nogal makkelijk door slechts een inspanningsverplichting te vragen. Landen als Zweden en Noorwegen hanteren boetes van 5 of 10 procent van de orderwaarde.

Ook in de compensatiecontracten die EZ met McDonnell Douglas en Eurocopter heeft opgesteld staan geen sancties, ondanks aandrang van de NIID. Zelfs de VVD, de regeringspartij die het goede koopmanschap zo hoog in het vaandel heeft, acht het te laat om er nog over te beginnen.

Dat maakt de afweging tussen de compensatiepakketten die de beide helikopterfabrikanten hebben ingediend alleen maar moeilijker. In december hadden de Amerikanen ongeveer evenveel geboden als het Frans-Duitse consortium: 120 procent van de waarde van de heli-order aan tegenorders. Het uitstel van de eindstrijd heeft daar volgens de NIID nog eens een slordige honderd miljoen gulden aan toegevoegd.

Alleen Eurocopter is bereid het pakket enigszins te onthullen. Bedrijven die ervan kunnen profiteren zijn Fokker, HSA, Daf Special Products, Philips, scheepswerf De Schelde, Akzo en Hoogovens. Het zijn bekende bedrijven die merendeels ook op de lijst van McDonnell Douglas staan.

Behalve Sas van Gent staat ook Tulip op de Franse compensatielijst. 'We hebben een brief in huis van Eurocopter', meldt directeur Hetzenauer van de computerfabrikant in Den Bosch. 'Als de Tigre wordt gekozen krijgen we direkt een order ter waarde van ettelijke miljoenen guldens. De toezegging is behoorlijk hard. Het bedrijf was nog geen klant van ons. Op de langere termijn kunnen er nog tientallen miljoenen aan orders bijkomen, omdat Eurocopter zijn eigen toeleveranciers zal opdragen bij Tulip in te kopen.'

Maar de grote troef van de Fransen heet Hollandse Signaal Apparaten (HSA) in Hengelo. De Nederlandse radarfabrikant wordt een order beloofd van 1,3 miljard gulden. De mammoetorder voor HSA omvat de levering van het net ontwikkelde doelradarsysteem Smart L voor de nieuwe fregatten van de Franse, Britse en Italiaanse marine. De waarde van het systeem af fabriek is 550 miljoen gulden, en daar komt over een periode van vijftien jaar gespreid nog eens 800 miljoen bij voor onderhoud en modernisering, gespreid over vijftien jaar.

Is het een klapper, of blufpoker? HSA is sinds vijf jaar een volle dochter van het Franse staatsconcern Thomson-CSF, en het zou voor de hand liggen dat de Franse marine daar ook winkelt als er radars moeten worden besteld. Veel concurrentie lijkt de nieuwe HSA-radar niet te hebben. Bij de Franse radarfabriek van Thomson wordt weliswaar aan een soortgelijke marineradar gewerkt, de Astral, maar die bestaat alleen nog op papier.

Terwijl de Smart L al draait. HSA heeft er ook een order voor binnen voor de nieuwe fregatten voor de Nederlandse marine en Duitsland en Spanje. In Hengelo heerst niettemin de opvatting dat de Fransen voor hun nationale Astral zullen kiezen, als de koehandel met de helikopter niet doorgaat. 'Deze order is daarom van groot strategisch belang voor ons bedrijf', aldus een woordvoerder. 'We zitten dan op de fregatten van alle toonaangevende Europese marines, en dat is zeer gunstig voor verdere export. De order betekent duizenden manjaren werk.'

Maar moet de Franse regering niet eerst nog een besluit nemen over de bouw van de nieuwe generatie fregatten? HSA twijfelt niet. 'Wij zijn overtuigd van de hardheid van de toezegging. Er zijn brieven over geschreven op ministerieel niveau.'

EUROCOPTER is overigens minder stellig. De compensatielijst van de fabriek meldt alleen dat de Hengelose radar op de shortlist is gezet, naast de Franse Astral. Er is dus nog geen keuze gemaakt, maar Eurocopter meldt wel op verleidelijke toon dat HSA nu 'een unieke kans heeft om zowel binnen Thomson als in Europa zijn positie als centre of excellence te behouden'.

Overigens zal HSA altijd wel wat werk aan de helikopterorder overhouden. Zowel Eurocopter als McDonnell Douglas hebben een 'gewoon' compensatiepakket aangeboden (voor helikopteronderdelen) ter waarde van 85 miljoen dollar. Goed voor een paar honderd manjaar. Maar het is een schijntje vergeleken bij de radarbelofte.

Rond Fokker is een soortgelijk pokerspel gaande. De vliegtuigfabrikant figureert evenals HSA in beide compensatiepaketten. Eurocopter zwaait daarnaast met de worst dat het aandeel van Fokker in de ontwikkeling en bouw van de NH 90, een andere nieuwe helicopter van de firma, 'substantieel vergroot zal worden' als de luchtmacht de Tigre koopt. Dasa-dochter Fokker zou daarmee worden opgewaardeerd tot volwassen deelnemer in het NH 90-project.

Dat zou mooi zijn meegenomen voor Fokker. Maar ook de Amerikanen kunnen de onderneming nog een prachtaanbieding doen. Wist premier Lubbers in het vorige kabinet nog een Franse order voor Fokker los te krijgen bij de aankoop van de Cougar, ditmaal gaat het gerucht dat de Amerikaanse krijgsmacht wel de militaire uitvoering van de Fokker F60 wil kopen. Met zo'n order, tientallen toestellen groot, zou Eurocopter definitief worden afgetroefd.

Niet bekend

Fokker mag vooralsnog alleen de ijdele hoop koesteren dat de Amerikanen hun oog op de F60 laten vallen. 'We hebben er nog geen concrete signalen over ontvangen', zegt een woordvoerder. 'De F60 is in de VS gepresenteerd. Maar de Amerikanen staan pas aan het begin van hun project voor een middelzwaar multi-mission toestel.'

McDonnell Douglas houdt de kiezen stijf op elkaar over het Amerikaanse compensatiepakket. Volgens Nederlandse waarnemers zijn de Amerikanen wel beter hun best gaan doen sinds de nederlaag van Sikorsky, dat het vooral moest afleggen tegen de betere compensatie die Eurocopter voor de Cougar bood. Maar troefkaarten?

In de stem van directeur Van Gennep van Hollinda, de Nederlandse agent van de Apache, valt enig misprijzen te bespeuren. 'Dan kom je in een liars contest, en daar voelen we niets voor. We verkopen helikopters, geen compensatie.'

EZ-arbiter Wiedeman moet uitkomst bieden. Maar hij is dezer dagen een bijzonder druk bezet man, en alleen daarom al ongenegen publiekelijk iets van zijn oordeel prijs te geven over de aanbiedingen van Eurocopter en McDonnell Douglas. Zelfs de industriële lobbyisten van de NIID hebben zichzelf na de openhartigheid van voorman Dibbetz het slot op de mond gezet, tot de regering een keuze heeft gemaakt. Op dringend verzoek van EZ, verklaart een woordvoerder. 'Het is allemaal erg gevoelig. De emoties lopen hoog op bij deze helikopter.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.