SARS in China: historische catastrofe of godsgeschenk?

Ook China heeft nu zijn elfde september: 20 april 2003. Op die dag begon de oorlog tegen China's eigen terroristische vijand, SARS....

Hu Jintao, partijleider sinds november en president sinds maart, leek voorbestemd om nog vele jaren de rol te spelen die hem op het lijf geschreven was: die van decoratief meubelstuk in het paleis van Jiang Zemin. Al in 1992 had aartsvader Deng Xiaoping hem uitverkoren voor de hoogste post. Jiang was het er niet mee eens, maar hij was te klein om de reus Deng zelfs na diens dood te dwarsbomen.

Hu heeft tien jaar lang in een glazen huisje gezeten, waarin hij zich zwijgend op zijn taak voorbereidde. Als hij al wat zei, dan was het om Jiang na te bauwen of hem te prijzen in de versteende taal waarop de partij het patent heeft. Toch bleef Jiang zijn vlijer wantrouwen. Hij stopte het nieuwe politbureau vol met volgelingen, zette in het negen man sterke Vaste Comité vijf acolieten naast Hu en bleef zelf aan als militaire chef. China leek voor onbepaalde tijd veroordeeld tot het politieke stenen tijdperk dat de economische hervormer Jiang zo dierbaar is.

SARS was voor Hu een godsgeschenk. Plotseling was er de kans om zichzelf te profileren als een man van het volk en afstand te nemen van zijn voorganger. Dat was een risico en is het nog steeds, want de strijd tegen SARS is nog lang niet gewonnen. Maar er was geen keus: de buitenlandse investeringen, de economische groei en de sociale stabiliteit stonden op het spel en China's internationale reputatie dreigde naar de haaien te gaan.

Veel buitenlandse commentatoren hebben de nieuwe openheid rond SARS juichend herkend als symptoom van een Chinese glasnost, en Hu Jintao als de Chinese Gorbatsjov. Deze begon na de leugens over de ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl open kaart te spelen en luidde daarmee de ontbinding van de Sovjet-Unie in.

De Tsjernobyl-vergelijking is oppervlakkig. Economisch was de Sovjet-Unie al een ruïne. Gorbatsjov trok slechts de politieke consequenties. In China daarentegen hebben de communisten de marxistische economie allang overboord gezet. China is de werkplaats van de wereld geworden. SARS sloeg toe toen China het enige grote groeiland was in een wereld in recessie.

De communistische partij vertoont geen symptomen van desintegratie. Iedere georganiseerde oppositie is in de kiem gesmoord. De partij peinst er niet over de politieke controle uit handen te geven. Als Hu Jintao één voorbeeld uit het buitenland voor ogen staat, dan is het niet dat van de 'verrader' Gorbatsjov maar van Lee Kuan Yew, de rechts-autoritaire vader van het moderne Singapore.

De klassieke manier waarop Jiang Zemin en zijn dienaren SARS hebben aangepakt - met zwijgen en liegen - heeft het bankroet bewezen van de oude politiek. Als China wil meedoen met de mondialisering, zal het zijn stalinistische politieke systeem moeten aanpassen. Alles wijst erop dat Hu Jintao en premier Wen Jiabao dat hebben begrepen.

Daarop wijzen de spectaculaire politieke U-bocht van 20 april, het verbod om gegevens over SARS en andere rampen te verzwijgen, ontslagen op hoog en laag niveau, actie tegen corrupte en incompetente bonzen, toewijzing van eigen verantwoordelijkheid aan de lagere mandarijnen.

Op stapel staan projecten voor meer democratie binnen de partij en voor het beëindigen van de greep van de partij op de regering. Met echte democratie heeft dat natuurlijk weinig te maken, maar voor orthodox-communistische begrippen zijn het revolutionaire veranderingen.

Voor de nieuwe doelen gebruikt Hu oude methodes, vaak zó overgenomen uit Mao's tijd. Cohorten verpleegsters gaan met opgeheven vuist de anti-SARS-oorlog in. Overal roepen rode spandoeken op tot een volksoorlog. In acht dagen hebben zevenduizend arbeiders in Peking een SARS-ziekenhuis gebouwd. In de provincie Hebei zijn vijf miljoen reservisten en burgermilities gemobiliseerd tegen de ziekte. Quarantaine-ontduikers kunnen de doodstraf krijgen. En de pers moet doen wat ze altijd gedaan heeft: de actie van de regering in positieve zin begeleiden.

Deze mix van hervormingen en autocratie moet op de lange duur van China een giga-Singapore maken: een welvarend land waar de burgers rijk mogen worden en hun mond moeten houden. Maar dan moet het wel snel afgelopen zijn met SARS, anders heeft Hu zijn goodwill verspeeld en trekt Jiang Zemin alsnog aan het langste eind.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden