Sarkozy’s missie: het Franse anti-amerikanisme temperen

Als Nicolas Sarkozy, zoals hij zegt, de eerste honderd dagen van zijn ambtstermijn wil laten zien hoezeer hij op verandering uit is, dan zou hij het Franse anti-amerikanisme publiekelijk op de nationale schroothoop van mislukte en hopeloze verzetjes kunnen gooien....

Parijs
Op de schaal van grote ideeën zitten we hiermee niet op hetzelfde niveau van satirische overdrijving als Jonathan Swifts bescheiden voorstel uit 1729 dat de Ieren als oplossing voor de hongersnood hun kinderen maar moesten opeten. Niettemin heeft deze stelling zijn eigen maat van overdrijving.

Parijs
De waarheid is dat Sarkozy dan wel zijn ambt aanvaardt zonder de reflex van anti-amerikanisme die vaak zo kenmerkend was voor de Franse politiek – we hebben het hier immers over de man die bij voortduring beschuldigd werd van Amerika-achtige mislukkingen door een teveel aan energie en besluitvaardigheid – maar dat hij ook een fijn ontwikkeld gevoel heeft voor de gebieden waar Frankrijk en de VS samen kunnen optrekken.

Parijs
Voor elke omhelzing trekt hij wel snel even zijn das recht.

Parijs
Dus toen Sarkozy de avond van de verkiezingen een opmerkelijk gebaar maakte in de richting van de VS door op te merken dat Frankrijk ‘altijd klaar zou staan wanneer de VS haar nodig had’, voegde hij daar snel een opmerking aan toe over de aarzeling van de VS om iets aan de opwarming van de aarde te doen.

Parijs
Wanneer het gaat over zijn bezoek tijdens de campagne aan Bush in het Witte Huis (voor Sarkozy-haters een bewijs voor zijn slaafse trouw aan de Amerikanen), vertelt hij zijn gehoor dat hij er bij Bush op heeft aangedrongen Europa een plezier te doen door de EU niet onder druk te zetten over de toetreding van Turkije.

Parijs
Maar hier valt er niet aan te ontkomen: de banden tussen de VS en Frankrijk mogen niet al te hartelijk worden.

Parijs
Dat zou overigens best de reden geweest kunnen zijn waarom Sarkozy het met Hubert Védrine over de baan van minister van Buitenlandse Zaken heeft gehad. Als minister van Buitenlandse Zaken onder president Chirac was het de socialist Védrine die de term hyperpower bedacht om daarmee de Verenigde Staten van Bill Clinton te kenschetsen en die de internationale gemeenschap smeekte om de VS eendrachtig tegenspel te bieden.

Parijs
Uiteindelijk werd het niet Védrine. Maar tegen journalisten verklaarde deze dat Sarkozy tijdens hun gesprekken had gezegd: ‘Ik ben niet de atlanticus waar men mij voor houdt.’

Parijs
Dat is natuurlijk geklets, maar wat we wel weten over Sarkozy is dat hij een uitstekend gevoel heeft voor de reflexen van de Fransen.

Parijs
Misschien dat hij ook The American Enemy van Philippe Roger heeft gelezen, een boek over antiamerikanisme dat door Le Monde bij verschijnen hier in 2002 een ‘meesterwerk’ is genoemd. Sarkozy kan misschien de steun van Roger, die een verschil ziet tussen het Franse antiamerikanisme en gewone kritiek op de VS, opvoeren om aan te tonen dat hij nog makkelijker een granieten berg met een pikhouweel klein krijgt dan dat hij deze culturele constante met rede en overtuigingskracht te lijf kan gaan.

Parijs
‘Anti-amerikanisme’, schrijft Roger ‘is de enige ‘Franse passie’ die andere passies tempert, vijandschappen overwint en de felste tegenstanders verzoent. De boel bij elkaar houden ten koste van de VS of, althans, het opschorten van vijandelijkheden ten overstaan van een vermeende gemeenschappelijke vijand, zal hier altijd blijven bestaan. (*) Het is onmogelijk om het Franse antiamerikanisme te begrijpen als je niet ziet welke sociaal-nationale voordelen het heeft in het smeden van een consensus.’

Parijs
Het boek verscheen voor de oorlog in Irak, maar de Franse reactie op die oorlog is een bevestiging van de stelling van Roger.

Parijs
Waar in andere Europese landen heftige debatten plaatsvonden tussen voor- en tegenstanders van de oorlog, was zo goed als heel Frankrijk tegen, van felle anti-Amerikaanse trotskisten tot de al even fanatieke Amerikahaters onder de extreemrechtse aanhang van Le Pen.

Parijs
Tijdens de gehele campagne moest Sarkozy, opboksend tegen de slogan Sarko l’Americain. Hij moest zich niet alleen voortdurend expliciet uitspreken tegen de oorlog. Hij moest ook inbinden in zijn pleidooi voor een op quota gebaseerd programma voor positieve discriminatie als tegenwicht tegen de manier waarop met Arabische en Afrikaanse immigranten wordt omgegaan.

Parijs
Het klonk allemaal te Amerikaans, vooral voor de Franse vrienden van Amerika, en dat kon een nadeel worden.

Parijs
Hierna wordt het allemaal heel ironisch. Vanaf de aanloop naar de oorlog in Irak heeft het Franse antiamerikanisme directe nadelige gevolgen gehad voor de rol van leider in Europa die Frankrijk ooit had. In zijn poging om de EU-lidstaten uit het voormalige Oostblok te dwingen ‘hun mond te houden en zich aan te sluiten’ bij het Franse, Duitse en Russische standpunt over Irak, heeft Chirac het vertrouwen van de nieuwe Europeanen in Frankrijk, en in zekere zin ook hun vertrouwen in Europa, verwoest.

Parijs
Nadat ze werd verteld zich tegen de VS te keren, kozen deze Oost- en Centraal-Europeanen juist de kant van de VS.

Parijs
Nu Poetin de vrijheden van de EU-landen in de nabijheid van Russische grenzen nog verder onder druk zet en Polen en de Tsjechische Republiek heeft laten weten dat Rusland wellicht militair zal ingrijpen als zij delen van het Amerikaanse raketschild zullen plaatsen, komt de kwestie van een Europa met of zonder Amerika weer bovendrijven.

Parijs
Een zwak Europa zou moeite hebben om geheel op eigen kracht Estland en Litouwen te overtuigen van het feit dat ze kunnen overleven. Een Frankrijk dat nog steeds lonkt naar een beeld van zichzelf en Europa als een tegenwicht tegen de VS heeft weinig kans als leider geaccepteerd te worden door de vele EU-landen die in 2007 Amerika toch als hun grootste waarborg zien.

Parijs
Terwijl Sarkozy probeert zijn land weer in de positie te brengen van teamspeler in Europa en de wereld, zal de nieuwe president nieuwe wegen moeten vinden om de nieuwe leden van de EU ervan te overtuigen dat voor Frankrijk afstand van de VS niet langer de maatstaf is voor Europa’s onafhankelijkheid en zelfbeeld.

Parijs
Naast de vele waarschuwingen zijn er andere positieve signalen die aangeven dat Sarkozy zich bewust is van zijn taak. Ook uit de VS komen signalen dat zij in de gaten hebben dat een Franse aanpassing langzaam en stap voor stap moet plaatsvinden, zonder beloftes en geloftes van trouw.

Parijs
Door Bernard Kouchner, een voormalig socialist, te benoemen tot minister van Buitenlandse Zaken, heeft Sarkozy iemand uitgekozen die al lang geleden heeft gezien dat de werkelijkheid een verandering in de Franse houding vereist. Net voor de oorlog in Irak begon, zei Kouchner in opperste eerlijkheid: ‘De Franse buitenlandse politiek drijft op anti-amerikanisme.’

Parijs
Vijf jaar later is Sarkozy een symbool voor de mogelijkheid dat Frankrijk opnieuw invloed krijgt bij de aanpak van de kwesties Iran, Rusland en het Midden-Oosten.

Parijs
Dat de nieuwe president beter in staat is met de VS op te schieten, hoewel dat nooit een expliciet uitgesproken nationaal doel zal worden, zal daarbij alleen maar helpen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden