reportagesardientjes in bologna

‘Sardientjes’ laten zien dat er een alternatief is voor het rechts-populisme in Italië

Supporters van de Sardientjes, een beweging tegen rechts-nationalistische leider Matteo Salvini.Beeld REUTERS

Zelfs in de meest linkse regio van Italië rukken de rechts-populisten op. Valt dat bolwerk vandaag bij de regionale verkiezingen, dan valt zo goed als zeker ook de regering. Maar het tegengeluid van de linkse ‘Sardientjes’ krijgt steeds meer aanhang, blijkt in Bologna. ‘Hier wint de Lega nooit!’

‘Bologna geeft zich niet zomaar over’, schalt er over het stampvolle Piazza VIII Agosto, waarna er applaus klinkt. ‘In Bologna wint de Lega nooit’, roept de stem, waarna het gejuich losbarst.

Bologna, een studentenstad in het hart van Italië, is bij iedere Italiaan bekend onder drie bijnamen: la grassa (de vette) omdat het eten er zo spectaculair goed is. La dotta (de geleerde) omdat het de oudste universiteit ter wereld huisvest, maar vooral: la rossa (de rode), vanwege de onveranderlijke politieke voorkeur van de stad, die net zo rood was als de vlag van de Sovjet Unie.

Bologna is niet alleen de bakermat van talloze linkse studentenbewegingen en vakbonden, het is eveneens de hoofdstad van een regio die bij alle regionale verkiezingen sinds de oorlog links stemde. Hier zat het communisme lange tijd zo diep in de haarvaten van de bewoners dat je er tot voor kort voor fascist kon worden uitgescholden als je weigerde een sigaret te delen met een toevallige passant.

Verrechtsing

De laatste tijd is er iets vreemds aan de hand in de regio. Omdat de arbeiders van weleer niet langer de meest verworpenen der aarde zijn – die rol is inmiddels toebedeeld aan de migranten – is ook hun stemgedrag langzaam veranderd. Of specifieker: rechtser geworden. ‘Iedereen die ik hier spreek vertelt me dat ze vroeger op de communisten stemden, maar nu niet meer, omdat ze geen communisten meer zijn. Ze zijn nu iets anders’, zei Lega-voorman Matteo Salvini twee weken geleden. De rechtse politicus liet een kleine stilte vallen waarna hij zei: ‘Ik denk dat de wereld hier gaat veranderen op 27 januari.’

Een aanhanger van de Sardientjes in Bologna.Beeld REUTERS

Waarom? Omdat vandaag, zondag 26 januari, de misschien wel spannendste Italiaanse verkiezingen in jaren plaatsvinden in Emilia-Romagna. Stemt de regio dan links, dan blijft ook de huidige regering in Rome met de sociaal-democratische PD en de populistische Vijfsterrenbeweging gewoon zitten en bestaat de kans zelfs dat Salvini langzaam wegzakt in de peilingen. Stemt Emilia-Romagna echter rechts en bewijst Salvini zelfs te kunnen winnen in de meest linkse regio van allemaal, dan lijkt daarmee ook het laatste verzet tegen de verrechtsing van Italië gebroken. Dan is de kans zeer klein dat de huidige regering nog lang doorgaat en zijn nieuwe verkiezingen, die zeker gewonnen zullen worden door Salvini, nog slechts een kwestie van tijd.

‘Als wij hier winnen op de 26ste, zal ik persoonlijk naar Palazzo Chigi (het Italiaanse equivalent van het Torentje) gaan met een ontslagbrief voor premier Conte en zijn regering’, stookte Salvini dat vuurtje vorige week nog even op.

Tegen haat en angst

‘Precies daarom ben ik hier’, zegt Alice Pizzichini, een van de vele duizenden betogers vorige week zondag zondagmiddag op het Piazza VIII Agosto. ‘Om die uitkomst tegen te houden. En omdat ik tegen racisme ben en tegen fascisme, tegen de haat en tegen de angst, maar juist voor de tolerantie, de dialoog en voor het fatsoen. Daar staan wij Sardientjes voor.’

‘We moeten laten zien dat er een alternatief is’, klinkt het ondertussen vanaf het grote podium. ‘Als wij vandaag laten zien dat het verstand kan overwinnen, dat het allemaal kan zonder te schreeuwen en te schelden, wie weet wat er morgen dan mogelijk is. Wie weet waar de Sardientjes dan toe in staat zijn.’

De Sardientjes zijn de nieuwste politieke beweging van Italië. Die beweging begon in november in precies deze stad, toen Matteo Salvini in het lokale basketbalstadion de aftrap gaf van deze belangrijke verkiezingscampagne. In dat basketbalstadion passen ongeveer 6.000 mensen en dus besloten vier vrienden uit de stad via Facebook een oproep te doen om op een naburig plein met 6.001 tegenstanders van Salvini samen te komen om te laten zien dat niet iedereen in de stad verrechtst is.

Geuzennaam

‘Ik vond het absurd dat er in onze regio, die al jaren goed bestuurd wordt en waar het economisch voor de wind gaat, een Lega-kadidaat voorstond in de peilingen’, zei Mattia Santori (32), een van de vier vrienden, later tegen journalisten. Die wilden met hem praten omdat zijn oproep samen te komen om een tegengeluid te laten horen, dusdanig ging leven op Facebook, dat zijn plein uiteindelijk zo vol stond, en de mensen zo dicht tegen elkaar aan, dat het op een enorm blik sardientjes leek.

De grootste gemene deler van de Sardientjes-aanhangers is vooral een afkeer van rechts-populisten in het algemeen en Salvini in het bijzonder.Beeld REUTERS

Die naam dragen ze sindsdien als geuzen, want in de weken na die eerste bijeenkomst dromden, verspreid over veertig pleinen in steden door heel Italië heen nog eens honderdduizenden mensen samen. In Rome stonden eind december zo’n 35 duizend betogers bij elkaar en zondag, in Bologna, zijn er naar schatting zelfs 40 duizend mensen verzameld.

Hun aantallen waren zo indrukwekkend dat ze zelfs invloed begonnen uit te oefenen op de peilingen. Eerst omdat hun succes zo breed werd uitgemeten door de media, dat de Lega-campagne vanzelf naar de achtergrond verdween en later omdat de voormannen van de Sardientjes – na heel veel wikken en wegen – eindelijk hun fiat gaven aan de kandidaat van de linkse PD. Het gevolg: de achterstand van de linkse kandidaat Stefano Bonaccini is weggewerkt en inmiddels staat hij volgens de laatste peilingen 2 procentpunt voor op Lucia Borgonzoni van de Lega.

‘Maar dat betekent niet automatisch dat ik voorstander ben van de PD’, zegt Sardientje Riccardo Benigni. Sterker nog: het gros van de duizenden Bolognesen op het Piazza VIII Agosto houden er onderling heel andere politieke voorkeuren op na. Er zijn mannen met dreadlocks die communistische pamfletten uitdelen en met hun vuist in de lucht verkondigen leninist te zijn, maar er lopen ook vrouwen rond die toegeven dat de belastingen best wat omlaag mogen en dat ze het liefst op een fatsoenlijke middenpartij willen stemmen. De grootste gemene deler van de 40 duizend is eigenlijk vooral een afkeer van rechts-populisten in het algemeen en Salvini in het bijzonder.

Geen eenheid op links

Dat is ook gelijk het probleem van de Sardientjes, zeggen veel politiek analisten. Want is de angst voor Salvini wel groot genoeg om straks ook op landelijk niveau het ogenschijnlijk onmogelijke te bereiken, namelijk eenheid creëren op links?

Een supporter van de linkse Sardientjes, afgelopen zondag in Bologna.Beeld REUTERS

De PD, de enige partij die sinds de ineenstorting van de Vijfsterrenbeweging (zie kader) nog weerstand kan bieden aan de Lega, valt al jaren uit elkaar wegens interne ruzies. Eerst besloot partijprominent Francesco Rutelli zijn PD de rug toe te keren om een eigen linkse partij op te richten. Toen volgde Giuseppe Civati, die hetzelfde deed. Daarna was het de beurt aan Stefano Fassina. Daarna Roberto Speranza. Toen Carlo Calenda. En wat de te denken van voormalig premier Matteo Renzi, die de huidige anti-Salvini regering in Rome al na anderhalve week verzwakte omdat ook hij een eigen partij ambieerde?

Maar is dat wel mogelijk? Want als het hier in Emilia-Romagna, de meest linkse regio van allemaal, al nauwelijks lukt de onderlinge geschillen opzij te zetten om een gezamenlijke kandidaat te steunen, hoe moet dat dan ooit lukken op landelijk niveau? Heel misschien is het dicht tegen elkaar aan staan op een plein om daar op een heel beschaafde manier een hekel te hebben aan Matteo Salvini, in Bologna genoeg om links te verenigen, maar geldt dat ook voor Rome?

‘Ik kan niet zeggen dat ik positief ben over de toekomst van Italië’, zegt Sardientje Benigni. ‘Maar wat wij wel kunnen doen, is laten zien dat we met heel veel zijn, dat we fatsoenlijk zijn en dat we beterschap willen. En dat we hier, op dit plein, in staat zijn het eens te worden.’

Vijfsterrenbeweging

De vorige politieke beweging die ontstond op een Italiaans plein en geboren werd uit onvrede, was de populistische Vijfsterrenbeweging in 2009. Dankzij haar belofte voortaan te breken met het politieke establishment, werd de partij in 2018 verreweg de grootste van Italië, met 33 procent van de stemmen. Maar sinds de anti-establishmentpartij toetrad tot de regering, en dus tot het establishment, waarin ze wekelijks laat zien hoe onervaren en onmachtig ze is, is van die steun nog maar weinig over. De Vijfsterrenbeweging scoort volgens de laatste peilingen zelfs zo weinig punten in de regio’s Emilia-Romagna en Calabrië, waar aanstaande zondag ook regionale verkiezingen plaatsvinden, dat de top serieus overweegt zich maar helemaal terug te trekken, puur om gezichtsverlies te voorkomen.

Dit is een licht aangepaste versie van het verhaal dat op 19 januari werd gepubliceerd.

Lees meer over rechts-populisme in Italië:

Italië heeft sinds september 2019 een regering die bestaat uit de sociaaldemocratische Partito Democratico (PD) en de populistische Vijfsterrenbeweging. Deze ‘meest linkse regering ooit in Italië’ ontstond nadat Matteo Salvini, toen nog vice-premier, in augustus van dat jaar de regering liet vallen.

De nieuwe anti-Salvini-regering begon echter al snel aan kracht te verliezen. De Italiaanse ex-premier Matteo Renzi, een van de prominentste leden van de PD, kondigde anderhalve week na het vormen van de coalitie al aan een eigen partij te beginnen. Hij nam ongeveer dertig parlementariërs mee, waarmee de regeringscoalitie meteen haar meerderheid kwijt was.

Tienduizenden Italianen kwamen in oktober 2019 samen op het Piazza San Giovanni in Rome om hun steun te betuigen aan Salvini.  Wij zijn met zovelen, klagen ze, en toch wordt er niet naar ons geluisterd, zo klonk het.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden