Nieuws Saoedi-Arabië

Saoedi-Arabië straft Canada na kritiek op mensenrechtenbeleid

Saoedi-Arabië heeft alle handel met Canada stilgelegd na kritiek op de arrestatie van verscheidene mensenrechtenactivisten. Ook stuurde Riyad de Canadese ambassadeur het land uit. De Saoediërs noemen de kritiek een ‘flagrante inmenging’ in hun binnenlandse aangelegenheden. Als het om hervormingen gaat, is het koninkrijk niet van zins de regie uit handen te geven. 

Michelle Obama, Samar Badawi en Hillary Clinton in 2012, toen Badawi de International Women of Courage Award ontving. Beeld REUTERS

De Canadese minister van Buitenlandse Zaken Chrystia Freeland vroeg donderdag op Twitter om de vrijlating van vrouwenrechtenactivist Samar Badawi. Het Saoedische ministerie van Buitenlandse Zaken reageerde als door een wesp gestoken: ‘Canada en alle andere landen moeten weten dat zij niet kunnen claimen zich meer te bekommeren om de [Saoedische] burgers dan het koninkrijk zelf.’ 

Wapenexport

Het is onduidelijk hoe hard Canada economisch geraakt kan worden door de Saoedische strafmaatregelen. De handel tussen beide landen beliep in 2017 nog een kleine 3,5 miljard euro. Canada exporteert vooral wapens naar Saoedi-Arabië.

‘De felle reactie van Saoedi-Arabië richting Canada is tweeledig’, zegt Joas Wagemakers van de Universiteit Utrecht, gespecialiseerd in de moderne islam van de Arabische wereld. ‘Het is enerzijds een boodschap aan het buitenland dat Saoedi-Arabië zich door niemand laat vertellen wat het moet doen, anderzijds een boodschap aan de geestelijkheid dat de monarchie na de recente hervormingen niet zomaar alles zal toestaan.’

Mannelijke voogdij

De woensdag gearresteerde activist Badawi pleit openlijk voor een eind aan de historisch diepgewortelde mannelijke voogdij over vrouwen, die betekent dat zij zonder toestemming van een mannelijk familielid bijvoorbeeld niet kunnen reizen of werken. Maar hervorming of zelfs afschaffing van die praktijk is voor zowel de koninklijke familie als de geestelijkheid in Saoedi-Arabië nog altijd taboe.

Saoedi-Arabië introduceerde onder leiding van de machtige kroonprins Mohammed bin Salman afgelopen jaar voorzichtige hervormingen. Zo kunnen Saoediërs sinds dit jaar voor het eerst sinds de jaren zeventig weer naar de bioscoop. In juni werd het verbod op autorijden voor vrouwen opgeheven, een maatregel die in het Westen op veel optimisme kon rekenen. Maar de hervormingen zijn minder een teken van liberalisering dan een poging de economie diverser en minder afhankelijk van olie te maken. Grotere bewegingsvrijheid en arbeidsparticipatie van vrouwen passen in die doelstelling. Ook wil Bin Salman voorkomen dat de jeugd, die snakt naar meer vrijheid, gedesillusioneerd het land verlaat.

Niet alleen applaus

‘Bin Salman verwachtte in het Westen veel applaus voor zijn hervormingsgezinde beleid, en dat hij heeft hij voor een groot deel ook gekregen’, zegt Wagemakers. ‘De kroonprins dacht: ik laat vrouwen autorijden, ik laat mensen naar de bioscoop gaan, ik doe precies waar het Westen al een halve eeuw om schreeuwt.’ De kroonprins drukte sociale en economische hervormingen door en liet corrupte prinsen en geestelijken arresteren. Maar hij gooide ook mensenrechtenactivisten en journalisten in de cel. ‘Iets waar het Westen dan weer kritiek op heeft’, constateert Wagemakers. ‘Dat bevalt het regime slecht.’

Voor het besluit om vrouwen achter het stuur toe te laten en de Saoediërs toegang te verschaffen tot de film, bestond evenwel groot draagvlak onder de bevolking. De geestelijkheid kon ermee leven. Hervorming van het mannelijk gezag over vrouwen is een andere kwestie. Wagemakers: ‘Hervorming van het voogdijschap raakt aan de kern van de macht van de geestelijken. Zij hebben de afgelopen jaren steeds meer te zeggen gekregen over steeds minder. Ze hebben in de praktijk al weinig invloed op de politiek en economie en dus des te meer over maatschappelijke kwesties. Wat is de positie van de vrouw, wat voor kleding draagt ze, mag ze vrij over straat lopen: het is een maatstaf voor de geestelijkheid van de eigen invloed.’

‘Gematigde islam’

Vorig jaar kondigde de kroonprins in een opzienbarende toespraak aan dat zijn land zou terugkeren naar de ‘gematigde islam’ van voor 1979. Hij doelde daarmee op het jaar dat de monarchie een scherpe sociaal-conservatieve draai maakte in een concessie aan orthodox-islamitische geestelijken. Dat gebeurde deels uit angst dat de (sjiïtische) islamitische revolutie in Iran datzelfde jaar naar Saoedi-Arabië zou worden geëxporteerd.

De geschiedenis van het land kenmerkt zich door een tweestrijd tussen de monarchie en de geestelijkheid. Recentelijk heroverde de koninklijke familie in die machtsbalans de overhand, door sociaal en economisch te hervormen en corrupte prinsen en geestelijken te arresteren.

Volgens Wagemakers zijn de hervormingen niet bedoeld om het systeem te veranderen, maar om het draaglijker te maken. ‘Ze zijn een uitlaatklep. Veel Saoediërs willen ook geen radicale verandering, ze zijn bang voor revolutie.’

Een vrouw mag nu ook achter het stuur in Saoedi-Arabië, maar er is nog steeds veel mis met de mensenrechten, zegt onderzoeker Annemarie van Geel. Al moeten we niet denken dat Saoedische vrouwen modern willen zijn op de westerse manier. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.