São Paulo weerspiegelt de totale mensheid

In het hectische São Paulo, een van de grootste steden ter wereld, staan duizenden wolkenkrabbers die het hoofd doen suizen. Maar het is in het gezicht van haar miljoenen inwoners dat de megapool haar kleurrijke ziel blootgeeft. Portugezen, Afro-Brazilianen, inheemsen, Italianen, Joden, Japanners, Duitsers, Libanezen en Bolivianen: São Paulo heeft de hele mensheid versneden.

Minutenlang blijft onze helikopter boven de oude arbeiderswijk Brás hangen. Westwaarts, waar de avondzon straks achter de horizon zal verdwijnen, hebben we een onovertroffen uitzicht op de wolkenkrabbers van São Paulo - 'Sampa', zoals de inwoners hun stad noemen. Vlak voor ons ligt het historische hart met zijn door het Empire State geïnspireerde Banespa-gebouw. Daarachter pronkt de hooggelegen Avenida Paulista, met haar zendmasten als Eiffeltorens.


Nog verder spreidt zich de groene long uit die het Ibirapuera-park is, waarna in golvende slierten steeds weer nieuwe torens in de hemel prikken. São Paulo telt er meer dan vierduizend. 'Het New York van de tropen', vinden de Paulistanen van hun stad.


Sampa, de economische krachtbron van Brazilië, is duizelingwekkend groot: elf miljoen inwoners binnen de stadsgrenzen, 20 miljoen met inbegrip van de nabije agglomeratie, 30 miljoen als we de complete megapool optellen.


Als onze heli rondjes maakt, zien we hoe de voorsteden zich over het vroegere koffiehoogland uitstrekken: in concentrische kringen, vol grillige tentakels, met verticale blokken zover het oog reikt. Kranen ook, want overal verrijst imposante nieuwbouw. In São Paulo is het niet uitzonderlijk dat pas opgeleverde condo's in één weekeinde over de toonbank gaan - flats, kantoren en winkels incluis.


Piloot Sintra moet lachen om onze verbazing, maar hij is ook trots. Hij beklemtoont dat geen enkele stad ter wereld zoveel helikopters telt als deze. In geen enkele andere megapool ook - 'Tokio, Mexico en Shanghai' - registreren ze zoveel helivluchten. Op Campo de Marte, de kleinste van de vier luchthavens in Sampa, wordt geland en opgestegen dat het een lust is. Dag en nacht cirkelen de vehikels boven de betonnen einder, hoppend van dakplatform naar dakplatform.


Tijd is geld, zegt Sintra. Een beetje zakenman zet in deze stad zijn voet niet meer op straat. Volgens verkeersdeskundigen derft de lokale economie jaarlijks vijftien miljard euro door opstoppingen.


Vorig jaar kochten meer dan een half miljoen Paulistanen een nieuwe wagen, genoeg om 140 keer de statige Paulista mee vol te parkeren. Een infarct is nakend en autoritten eindigen niet zelden in een gewaagde zoektocht naar sluipwegen, de tomtom als enige metgezel.


'Per abuis belandde ik laatst in een onbekende favela', lacht taxichauffeur Sandra, een prille dertigster die in de stadsjungle herhaalt wat ze jarenlang elders in Brazilië deed: eindeloos rondrijden, met ethanol als pep.


'Een kwestie van vrijheid, snap je? Mijn ex is vrachtwagenbestuurder. We gingen boomstammen ophalen in het Amazonewoud. Twintig tot dertig dagen heen en terug, dwars door het eindeloze binnenland. We sliepen in de cabine, wasten ons in rivieren, gooiden een lijntje uit, maakten een houtvuur en bakten vis. In de verre dorpen was onze doortocht niet minder dan een feest. Mensen nodigden ons te eten uit en boden ons hun diensten aan.'


Gelukkig is ook Sampa een stad vol verhalen, zegt Sandra. Werken doet ze van zes uur 's morgens tot elf uur 's avonds, elke dag opnieuw. Ze vreet oud asfalt en rot beton, slalomt zich een rusteloze weg tussen torens, loodsen en muren, en is daar gelukkig mee.


De vergelijking met de Big Apple geldt niet alleen de skyline. São Paulo, 450 jaar oud maar lange tijd een discrete microkosmos van Portugese kolonisten, zwarte slaven en Tupi-sprekende indianen, is niet alleen de grootste maar veruit ook de meest kosmopolitische stad van het zuidelijk halfrond. De koffierush, omstreeks de eeuwwisseling, noopte Brazilië tot ronseling overzee. Algauw slikte São Paulo een migrantenstroom die kon wedijveren met die van haar zus aan de Hudson.


De migranten, in de eerste plaats Italianen, Duitsers, Japanners, Oost-Europese Joden, Libanezen, Syriërs en Armeniërs, meerden in Santos of Rio de Janeiro aan en namen daarvandaan de trein naar São Paulo. Aankomen deden ze in de inmiddels alweer fraai gerestaureerde spoorwegkathedralen in het district Luz.


Enkele kilometers oostwaarts, in de Paulistaanse Lower East Side die Brás is, bevindt zich het gasthuis waar de nieuwkomers honderd jaar lang arriveerden: van de late 19de eeuw tot 1978, toen de hospedaria voorgoed de deuren sloot.


Vandaag herbergt het neoklassieke paleis het Memorial do Imigrante, zeg gerust het Ellis Island van São Paulo, compleet met digitale databank waarin geïnteresseerden naar verwanten kunnen speuren. Of naar hun verhalen: voordat de migranten naar de plantages trokken, werden ze gewassen, ontluisd, medisch onderzocht, geregistreerd en aan een, soms vernederende, keuring onderworpen.


Drieënhalf miljoen migranten

Alles samen passeerden liefst drieënhalf miljoen migranten van 70 nationaliteiten hier de revue. 'Alleen wie ernstig en sterk genoeg bevonden werd, kreeg een contract', zegt Silmara Baltazar, de directrice van het centrum.


Op de koffievelden was het noeste arbeid, de pluk begon voor dag en dauw. Maar São Paulo veranderde razendsnel. Onder de migranten waren de eerste zakenlui al opgestaan, florissante selfmademen als Francisco Matarazzo, de Paulistaanse Rockefeller. Terwijl in de stadsrand groezelige arbeiders- en fabriekswijken ontstonden, werd het hart van São Paulo een statig zakencentrum, dat bulkt van de neo-Florentijnse palazzi, eclectische kerken en art deco.


Omdat de stad spoedig uit haar voegen barstte, raakte ze in de ban van een permanente afbraak- en heropbouwroes. São Paulo ontwikkelde zich tot een kluwen waar de vreemdste bouwsels hun plaats kregen, soms modern en kunstzinnig, vaker hard en brutaal.


Vandaag ademen de met palmbomen omzoomde pleinen en lanen in de kernstad energieke decadentie, met mensen die het hele universum omspannen: bruin, zwart, blank, inheems, Aziatisch en alles daartussenin, jong en oud, überhip en vooroorlogs, van daklozen over priesters tot graffitispuiters en maatpakyups.


Net als haar kleinere Argentijnse rivaal Buenos Aires heeft São Paulo fors wat Italiaanse flair. Maar dat niet alleen. Sampa werd talloze metropolen in één: de grootste Bahiaanse stad buiten de staat Bahia, de grootste Portugese stad buiten Portugal ook, de grootste Libanese stad na Beiroet, de grootste Japanse stad buiten Japan.


Bij die Japanners past enige uitleg: aanvankelijk trokken ook de nikei, zoals de Japanse migranten hier genoemd werden, naar de koffielanden. Eind jaren twintig, toen de koffiesector wankelde en de krach van 1929 in de sterren geschreven stond, vestigden ze zich bij duizenden in Liberdade.


Die buurt, vol lampionnen, winkeltjes en sushiboeren, blijft het epicentrum van Japans Sampa, zelfs al waaierden de Japanners bij elke stap hoger op de sociale ladder verder in de stad uit. De kinderen van de nikei, de nisei, gingen in de kleinhandel aan de slag. Hun kroost, de sansei of Japanners van de derde generatie, werden dokter, advocaat of ingenieur.


Toch bracht niet iedereen het er zo goed af. Jonge Japanners die het niet redden in het Brazilië van de late jaren tachtig, toen crisis en hyperinflatie het land in een wurggreep hielden, keerden naar Japan terug. Veel decassegui zagen hun hoop daar echter gefnuikt: ze waren losse Brazilianen geworden die geen raad meer wisten met de ceremoniële cultuur van hun voorouders. In de Bunkyo, hun museum en gemeenschapscentrum in Liberdade, geven de Nippo-Brazilianen hun geschiedenis op treffende wijze gestalte.


São Paulo is vele steden in één - vele keukens ook - maar bovenal de essentie van het moderne Brazilië. Paulistanen zijn consumptiedolle positivo's. Ze zijn verliefd op hun stad, zeker weten, maar de gejaagdheid speelt hen parten. Het verkeer is hels, de smog maakt ziek, de wijk Cracolândia blijft een verbijsterend Cafarnaum van straatkinderen en drugsgebruikers.


Ook het geweld is driest, het noopt burgers tot inbunkering. In tv-uitzendingen als Brasil Urgente zitten tv-ploegen met een helikopter bandieten en agenten op de hielen, terwijl zender BAND-TV de ochtend vult met live misdaadverslaggeving.


Al valt er natuurlijk ook leuker nieuws te melden: hoe 'de helden van de militaire politie' een vrouw in barensnood met zwaailichtescorte naar het ziekenhuis laveren, bijvoorbeeld. Of nog, óók gezien, een kleine kaaiman die moederziel alleen op straat waggelde, plompverloren in een nieuwbouwbuurt waar hij enkele weken eerder vermoedelijk zijn biotoop nog had. Het reptiel werd gelukkig genoeg gered en opgevangen. 'Straks mag hij de natuur weer in', lacht de tv-presentatrice, 'São Paulo heeft een gouden hart.'


Een stad met fascinerende burgers, die de toekomst aan het hart drukken, meer dan het verleden. De meeste Paulistanen zijn nazaten van aankomers. De aankomers zelf, geboren op verre plaatsen als Okinawa, Osnabrück, Alexandrië, Lissabon, Padua, Istanbul of de Braziliaanse binnenlanden, zijn vandaag tachtigers en negentigers.


Ze stammen uit een wereld van een oudere orde en zagen hun nageslacht resoluut in de miscigenação opgaan, de rasvermenging waar Brazilië zo trots op is. Italiaans-Syrisch, Pools-Aziatisch, Afro-Portugees, Inheems-Libanees, Afro-Japans, Grieks-Joods, Duits-Italiaans en alle mogelijke combinaties van donker en minder donker Braziliaans: in Sampa past de wereld. São Paulo is de spiegel van de mensheid.


Lode Delputte (1968)

is buitenlandverslaggever van De Morgen. Hij schreef Braziliaanse bloei. Hoe een land een wereldmacht wordt.


Fotograaf Stephan Vanfleteren (1969)

werkt onder andere voor de Volkskrant en De Morgen. Eerder dit jaar kreeg hij de Henri Nannen Preis, de belangrijkste fotoprijs van Duitsland.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden