INTERVIEWBOB DEEN, CLINGENDAEL

Sancties tegen Rusland zijn niet echt effectief, ‘maar het is bijna een morele plicht’

De ministers van Buitenlandse Zaken van de Europese Unie kondigden maandag nieuwe sancties tegen Rusland aan. Hoe effectief zijn die? ‘Het is meer een motie van afkeuring’, zegt Clingendael-expert Bob Deen.

Opening van de gaspijpleiding Nord Stream op 8 november 2011 in Lubmin, Duitsland. De aanleg van de gaspijpleiding stoppen zou een drukmiddel richting Rusland kunnen zijn.  Beeld Getty Images
Opening van de gaspijpleiding Nord Stream op 8 november 2011 in Lubmin, Duitsland. De aanleg van de gaspijpleiding stoppen zou een drukmiddel richting Rusland kunnen zijn.Beeld Getty Images

Sinds oktober komt Aleksandr Bortnikov, de directeur van de Russische staatsveiligheidsdienst FSB, Europa niet meer in. Zijn Europese banktegoeden, mocht hij die hebben, zijn bevroren. Zo heeft de Europese Unie Bortnikov gestraft voor zijn rol in de vergiftiging van oppositieleider Aleksej Navalny.

Het is niet bekend wat Bortnikov hiervan vindt. Wel dat er inmiddels een kleine 150 Russen op de de Europese sanctielijst staan, zonder dat president Poetin zijn beleid ook maar enigszins heeft verzacht.

Als een land de mensenrechten schendt of de democratie met voeten treedt, van Belarus tot Myanmar, klinkt steevast de roep om sancties. Maandag kondigden de ministers van Buitenlandse Zaken van de Europese Unie dat zij opnieuw Russen op de sanctielijst zal zetten vanwege hun betrokkenheid bij de vervolging van Navalny. Volgens diplomaten in Brussel gaat het om vier hoge Russische functionarissen. 

Maar hoe effectief is het sanctiewapen?

‘Het is meer een motie van afkeuring: deze mensen horen niet thuis in onze waardengemeenschap’, zegt Bob Deen, coördinator van het Clingendael Russia and Eastern Europe Centre. ‘Rusland heeft allang tegenmaatregelen genomen. Sinds 2016 mogen Russische overheidsfunctionarissen geen bankrekeningen in het Westen meer hebben. Sommige Russen vinden het wel vervelend dat ze niet meer naar het Westen mogen reizen, bijvoorbeeld om medische zorg te ontvangen of omdat hun kinderen aan een westerse universiteit studeren. Maar er zijn ook Russen die pronken met hun status op een sanctielijst. Toen topman Aleksej Miller van gasbedrijf Gazprom in 2018 op een Amerikaanse lijst werd gezet, zei hij: hèhè, eindelijk. Ik begon me al zorgen te maken: vond het Westen mij zo onbelangrijk? Een plaats op de sanctielijst krijgt een soort geuzenstatus.’

Met sancties steek je de oppositie wel een hart onder de riem.

‘De oppositie verwacht ook dat de EU stelling neemt en heeft een lijst met namen voor de sanctielijst opgesteld. Maar als je sancties tegen individuele Russen neemt omdat de oppositie daarom vraagt, versterk je het beeld dat Rusland uitdraagt: Europa mengt zich in een binnenlandse kwestie.

‘Rusland maakt een kosten-batenanalyse. Navalny en zijn medestanders worden hard aangepakt omdat zij als een bedreiging voor het regime worden gezien. Dat verandert niet omdat de EU een paar mensen extra op een sanctielijst zet. Daarvoor doen zulke sancties niet genoeg pijn.’

Clingendael-expert Bob Deen: ‘Sancties versterken een soort bunkermentaliteit.’ Beeld Studio Oostrum
Clingendael-expert Bob Deen: ‘Sancties versterken een soort bunkermentaliteit.’Beeld Studio Oostrum

Er zijn ook sancties die niet tegen personen, maar tegen Rusland als geheel zijn gericht. Doen die meer pijn?

‘Daarmee kun je Rusland wel hard raken. Toch zijn we daar altijd terughoudend mee. Ten eerste kost het ons zelf geld. Ten tweede raak je daarmee de bevolking, terwijl je die juist probeert te steunen. Na de annexatie van de Krim en het conflict in Donbas in 2014 nam de EU sectorale sancties die Rusland echt pijn hebben gedaan, onder meer op het gebied van defensie, technologie en de financiële sector. Als tegensanctie beperkte Rusland de import van landbouwproducten, die tussen 2013 en 2016 daalde van 35 naar 20 miljard euro per jaar. Dat ging ten koste van onze boeren, terwijl Russische burgers 20 procent meer voor hun voedsel kwijt waren. Ook deze sancties hebben niet tot een ander beleid geleid. Daarvoor zijn de belangen te groot: Rusland ziet een werkelijk onafhankelijk Oekraïne, dat toenadering zoekt tot het Westen en misschien wel lid wordt van de NAVO, als een bedreiging voor zijn nationale veiligheid.’

Vaak zijn harde sancties niet effectief omdat de machthebbers de buitenlandse vijand de schuld geven van alle ellende. Dat zie je ook in Venezuela of Iran.

‘Een van de duidelijkste voorbeelden is Cuba. De VS namen een paar van de hardste sancties uit de geschiedenis, tegen een eiland vlak voor de Amerikaanse kust. Toch kon het regime van Castro overleven, omdat hij zei: als de vijand geen sancties had opgelegd, was onze welvaart veel groter geweest. 

Deen werkte lange tijd voor de Organisatie voor Samenwerking en Veiligheid in Europa. Als delegatielid maakte hij de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov mee. ‘Dat is een sluwe vos die al heel lang minister is en al heel wat diplomaten heeft verslonden’, zegt hij. Een paar weken geleden was Josep Borrell, de buitenlandchef van de EU, aan de beurt. Bij zijn bezoek aan Moskou maakte hij een zwakke indruk, maar hij stond ook voor een lastige opgave. Le Monde beschreef Borrell als ‘de kleine telegrafist’ die de vrome woorden van Europa over de wereld verspreidt, terwijl de 27 lidstaten achter hem zijn verwikkeld in hun onderlinge belangenstrijd. 

Polen, Zweden en de Baltische staten voelen de dreiging van Rusland en zijn voor een harde lijn. Frankrijk en Zuid-Europa voelen die dreiging veel minder en hebben juist grote belangen in het Middellandse Zeegebied waar Rusland een grote rol speelt, vooral in Syrië en Libië. Daarom willen zij met Rusland blijven praten. En dan zijn er nog de economische belangen, die vooral in Duitsland zwaar wegen. Gemiddeld komt 45 procent van de  Russische federale begroting uit de export van olie en gas. Een groot deel daarvan gaat naar de EU.

Dan heeft Europa toch een mooi drukmiddel met het dreigement de aanleg van de gaspijpleiding Nord Stream 2 te stoppen?

‘Dat zou Rusland heel hard raken. Maar Duitsland heeft gas nodig omdat het zijn afhankelijkheid van kernenergie wil verminderen. Dat gas kunnen ze krijgen van de Russen of de Amerikanen, maar Amerikaans gas is veel duurder. Ook Nederland heeft Russisch gas nodig, omdat de velden in Groningen worden gesloten. De Tweede Kamer vond het onlangs vreselijk dat we afhankelijk zijn van Russisch gas. Maar toen puntje bij paaltje kwam werd er geen motie ingediend waarin Duitsland werd opgeroepen de aanleg van Nord Stream 2 te staken. Iedereen besefte: dit is een sanctie die onszelf ook hard gaat raken.’

Als sancties zo weinig effect hebben, heeft het dan wel zin om ze te nemen? 

‘We kunnen wel zeggen: die sancties zijn niet krachtig genoeg, maar zo veel andere drukmiddelen hebben we niet. Het is bijna een morele plicht die we voelen om toch iets te doen.’

LEES OOK: 

Poetins buitenlandminister Lavrov is alles wat hij niet is: een boomlange diplomaat in een maatpak

Olaf Tempelman legt bekende buitenlanders op de sofa. Deze week: Poetin stond vaak met zijn schoenen in de modder, de schoenen van zijn minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov hebben altijd geglommen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden