Analyse

Samsom kan met zijn kompas van eerlijk delen alle kanten op

PvdA-leider Diederik Samsom maakte tijdens de verkiezingscampagne graag melding van het kompas dat hij volgde. Eerlijk delen, wees het aan, en daarnaast vooruitgang mogelijk maken. Verdere garanties wilde hij niet geven, maar dat waren de twee principes die zijn richting bepaalden.

Maartje Bakker
Diederik Samsom staat de pers te woord op het Binnenhof in Den Haag Beeld anp
Diederik Samsom staat de pers te woord op het Binnenhof in Den HaagBeeld anp

Nu het regeerakkoord zijn definitieve vorm heeft aangenomen, is te zien in hoeverre Samsom zich heeft laten leiden door zijn kompas. Heeft de PvdA-leider zijn belofte van eerlijk delen waargemaakt?

Die vraag is niet zo eenduidig te beantwoorden. Het ligt er maar aan wat onder eerlijk delen wordt verstaan. In de laatste twee weken werd de koopkracht van het loon steeds als maatstaf genomen: hoeveel men kan kopen voor het geld dat hij te besteden heeft. Dat hangt af van het inkomen en van de prijzen.

Koopkrachtgolven
Met eerlijk delen zou Samsom kunnen hebben bedoeld: iedereen kan over vier, vijf jaar nog even veel kopen als nu. Iedereen klotst in gelijke mate op en neer op de koopkrachtgolven, en in 2017 zijn de koopkrachtverschillen even groot als nu. Bezuinigingen treffen iedereen in gelijke mate.

Het klinkt als de kortste weg naar eerlijk delen. Maar zo eenvoudig is het niet: lagere inkomens zullen moeten worden gecompenseerd voor sommige maatregelen die voor iedereen gelden, zoals de BTW-verhoging. Boodschappen doen, kleding kopen, autorijden wordt duurder met een hogere BTW of hogere accijnzen. Wie weinig te besteden heeft, merkt het verschil meer in zijn portemonnee dan wie veel geld heeft. Dat valt bijvoorbeeld te verhelpen door mensen met een hoog inkomen meer belasting te laten betalen.

Het is niet de aanpak die Samsom in samenspraak met de VVD'ers Mark Rutte en Halbe Zijlstra heeft gekozen. Alleenstaande AOW'ers met een aanvullend pensioen van meer dan 10.000 euro zien hun koopkracht met 5,74 procent slinken. Alleenstaande ouders met het minimumloon krijgen er juist 9,25 procent aan koopkracht bij. Behoorlijke verschillen.

Sterkste schouders
Wat is eerlijk delen dan? Samsom, en eigenlijk iedere sociaal-democraat, spreekt graag van sterkste schouders die de zwaarste lasten dragen. Dat is te vertalen met: de hoogste inkomens kunnen het grootste koopkrachtverlies verdragen. Het is de methode-Robin Hood: nemen van de rijken, uitdelen aan de armen. De inkomensverschillen verkleinen. Nivelleren.

Maar ook dat is niet waarvoor het kabinet-Rutte/Asscher maandag koos. Niet alleen tweeverdieners met het allerhoogste, maar ook die met het allerlaagste inkomen leveren procentueel de meeste koopkracht in: mediaan -0,25 procent. In gezinnen met één kostwinner krijgen niet de hoogste inkomens, maar de middeninkomens te maken met de grootste koopkrachtdaling. Een alleenstaande ouder op het minimumloon gaat er 9,25 procent op vooruit, maar krijgt diezelfde alleenstaande ouder een uitkering, dan gaat hij er 3,75 procent op achteruit - terwijl die hoogstwaarschijnlijk een lager inkomen heeft.

Zware lasten
Daarnaast zijn er nog heel wat groepen die niet terug te zien zijn in de koopkrachtplaatjes van het Centraal Planbureau en het ministerie van Sociale Zaken. Groepen die geen sterke schouders hebben, maar wel zware lasten opgelegd krijgen. Neem de studenten, die geen studiebeurs meer krijgen maar geld kunnen lenen. De uitkering van een AOW'er die met één of meer ongehuwde volwassenen samenwoont gaat naar beneden tot 50 procent van het minimumloon. En wat te denken van de mensen die nu profiteren van de Nederlandse ontwikkelingshulp.

AOW'ers
Of bedoelde Samsom nog iets anders met zijn belofte van eerlijk delen? Bedoelde hij soms dat degenen die tot nu toe steeds ontkwamen aan de bezuinigingen nu aan de beurt zijn om te betalen? Vooral echtparen ouder dan 65 leverden de laatste jaren koopkracht in. Nu worden de hoogste koopkrachtverliezen opnieuw genoteerd bij de AOW'ers.

De 10 procent hoogste inkomens profiteerde de afgelopen tien jaar het meest van een koopkrachtstijging. Dat gold nog steeds sinds de crisis begon: terwijl lagere inkomens hun koopkracht zagen slinken, bleef die van de hoogste inkomens groeien. Die scheefgroei lijkt ook nu niet geheel te worden gecompenseerd. Onder de alleenverdieners zijn het bijvoorbeeld de middeninkomens die het meeste bloeden. Onder de tweeverdieners delen de hoogste inkomens de pijn in gelijke mate met de laagste inkomens.

Garanties kon hij niet geven, zei Samsom steeds tijdens de campagne, maar hij had wel zijn kompas: eerlijk delen. Inmiddels is duidelijk dat hij met dat kompas alle kanten op kan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden