Linkse leiders Marijnissen, Asscher en Klaver bij een klimaatdebat.

Analyse Progressieve tweespalt

Samenwerken op links? De hoop is er, maar ‘het loopt altijd droevig af’

Linkse leiders Marijnissen, Asscher en Klaver bij een klimaatdebat. Beeld Freek van den Bergh

De overeenkomsten op links zijn zo groot dat PvdA en GroenLinks bij de stemwijzer voor de Europese verkiezingen zelfs niet van elkaar te onderscheiden zijn. Toch bewijst de onverhoedse aanval van de SP op PvdA’er Frans Timmermans aan dat de verhoudingen in de rode familie broos blijven. Echte linkse samenwerking is ver weg.

De onlangs overleden parlementair journalist Max van Weezel kon er smakelijk over vertellen: de linkse samenwerking. Het steeds weer terugkerende onderwerp zat al ‘sinds 1976’ in zijn portefeuille, merkte hij met enige zelfspot op. De belangrijkste les die Van Weezel trok na zijn vier decennia durende Kremlinologie van linkse samenwerking: ‘Het loopt altijd droevig af.’

Deze week is een nieuw hoofdstuk geschreven in de linkse saga. De SP begon de campagne voor de Europese verkiezingen met een weinig subtiele aanval op Frans Timmermans, eurocommissaris en lijsttrekker van de PvdA. In het SP-spotje figureert een Timmermans-lookalike als het prototype van de volgevreten eurocraat die neerkijkt op ‘boerenpummels’.

PvdA-leider Lodewijk Asscher reageerde verrast op het eigen vuur: ‘Verdeeldheid op links is een feest op rechts.’ Dagblad Trouw trok meteen de ultieme conclusie: ‘Harde aanval bezegelt het einde van de linkse samenwerking.’

Maar welke samenwerking? Dat de SP juist Timmermans kiest als doelwit is ook een vorm van wraak voor een eerder mislukte poging tot linkse verzoening. Met Job Cohen als PvdA-leider onder het door Geert Wilders gedoogde kabinet Rutte I leken de linkse oppositiepartijen in 2012 eindelijk bereid om de handen ineen te slaan. Samen pleitten ze voor ‘een ander Nederland’.

‘Noch vriend, noch links’

Het bleek voor Cohen een fatale flirt, met dank aan Timmermans. Die stuurde in 2012 een boze brief naar tientallen partijgenoten waarin hij SP’ers wegzette als ‘linkse cynici’. De kritiek op de partijkoers lekte uit; Cohen vertrok. Even later stapten de PvdA en Timmermans in een kabinet met de VVD. SP-voorzitter Ron Meyer nu: ‘Ik werk graag samen met linkse vrienden, maar Frans Timmermans is noch een vriend, noch links.’

Toch leken de verhoudingen de afgelopen jaren beter dan ooit. In de oppositiebankjes maakten GroenLinks, PvdA en SP samen een tegenbegroting, ze onderhandelden eensgezind over de klimaatwet en voerden effectieve oppositie tegen de afschaffing van de dividendbelasting. Ook bij de onderhandelingen over een nieuw pensioenstelsel vormen de drie partijen vooralsnog een front. ‘We geloven alle drie in het bieden van een wervend, vrolijk alternatief, in plaats van met elkaar bezig te zijn’, verkondigde PvdA-leider Lodewijk Asscher eerder plechtig.

De praktische samenwerking op enkele vlakken was in werkelijkheid vooral tactisch; verder wilde niemand in de partijtoppen gaan. Dat was al in 2017 duidelijk geworden. Na de monsternederlaag van de PvdA pleitte ex-minister Ronald Plasterk wel voor een fusie met de GroenLinks-fractie. Asscher wuifde het weg.

GroenLinks had eerder al de boot afgehouden. Diederik Samsom werkte in de nadagen van Rutte II aan een plan om de twee fracties in de Tweede Kamer samen te voegen, maar dat liep spaak toen Jesse Klaver op het toneel verscheen. ‘Jesse wil in zijn eentje iets magisch bereiken,’ aldus Samsom, die de inhoudelijke overeenkomsten tussen PvdA en GroenLinks toen al ‘enorm’ noemde.

Dezelfde standpunten

Samsom zag deze week zijn gelijk bevestigd. Bij de stemwijzer voor de Europese verkiezingen bleken PvdA en GroenLinks bij dertig stellingen exact dezelfde standpunten te hebben. Volgens de stemchecker van de Volkskrant hebben beide partijen de afgelopen jaren ook veelal hetzelfde gestemd. PvdA-Europarlementariër Kati Piri vindt daarom dat de twee EU-fracties voortaan samen ‘een progressief motorblok’ moeten vormen. ‘Er zijn bijna geen inhoudelijke verschillen, het zijn vooral culturele verschillen.’

Veel bijval in Den Haag is er niet. Al te veel samenwerking kan ook de interne verdeeldheid aan het licht brengen. Voelt een traditionele PvdA'er zich thuis bij GroenLinks? Bovendien zijn er op sommige terreinen wel degelijk inhoudelijke verschillen. Voor GroenLinks is het huidige immigratiebeleid onder ‘de morele ondergrens’; voor de PvdA niet en de SP is diep verdeeld. Klimaat is topprioriteit voor GroenLinks, maar niet voor de twee andere partijen.  

Zo blijft het streven om vooral de eigen partij weer groot te maken. Klaver is er op gebrand om GroenLinks om te vormen tot de dominante kracht op links. Tegelijkertijd positioneert Asscher de PvdA als een linkse partij die wél iets voor elkaar krijgt. De onderlinge rivaliteit loopt al weer zo hoog op dat de beide partijen elkaar volop verrassen met eigen plannetjes.

Volksere koers

De SP kijkt op haar beurt met wantrouwen naar de volksere koers die PvdA en GroenLinks op sociaal-economisch terrein varen. Klaver droomt na zijn kantinetour hardop van een ‘linkse volkspartij’. De centrale boodschap van de ooit zo bestuurlijke Asscher is meer dan ooit gericht tegen het grootkapitaal en verderfelijke multinationals.

Al voor de ‘attack ad’ tegen Timmermans was duidelijk dat de door verkiezingsnederlagen geteisterde SP op zoek is naar een onderscheidend geluid op links. Partijvoorzitter Meyer prijst de SP niet voor niets aan als ‘de enige linkse partij die eurosceptisch is’.

Ook bij het klimaatbeleid is een koerswijziging in de maak. De SP steunde de klimaatwet, maar de twijfel heeft nu toegeslagen. Binnen de partij valt te horen dat er een aanleiding wordt gezocht om in de Eerste kamer alsnog tegen de wet te stemmen. Ook zo kan de SP zich onderscheiden.

De hoop op een grote eensgezinde linkse partij zal nooit helemaal vervliegen, maar vooralsnog lijkt er vooral meer strijd in de maak. De wet van Van Weezel blijft van kracht. Linkse samenwerking? ‘Het loopt altijd droevig af.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.