RECONSTRUCTIE

Samenwerken met de Russen: één grote desillusie

Wat Nederland dinsdag ook publiceert over de toedracht van de aanval op de MH17, op enig begrip van Moskou wordt allang niet meer gerekend. Een grote desillusie voor diplomaten en de onderzoekers.

Bezoekers van een militaire tentoonstelling in Sint-Petersburg schuilen in augustus 2014 onder een BUK-raketinstallatie, een maand na de aanslag. Beeld epa

De Russen zijn geïrriteerd en dat weet het kabinet maar al te goed. Het zit Moskou al maanden dwars dat westerlingen - en Nederlanders in het bijzonder - denken dat Russen op z'n minst medeverantwoordelijk zijn voor het uit de lucht schieten van passagiersvliegtuig MH17 op 17 juli vorig jaar. De diplomatieke spanning is zo hoog opgelopen, dat er in het Torentje en bij de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie alvast wordt geanticipeerd op een sterk afwijzende reactie van Moskou op het rapport dat komende dinsdag over de oorzaak van de ramp verschijnt. Voor diplomaten en de onderzoekers is dat een grote desillusie. Want alles was er nou juist op gericht het lijntje met de Russen niet te laten knappen.

Een reconstructie van 15 maanden lang spitsroeden lopen.

juli 2014 - juni 2015

Snel groeiend wantrouwen

De eerste uren en dagen na de vliegtuigcrash op donderdag 17 juli 2014 klinkt veel kritiek op het optreden van het kabinet-Rutte en minister Timmermans van Buitenlandse Zaken. Vooral het bezoek van de minister op vrijdagavond en zaterdagmorgen aan Kiev om toestemming van Oekraïne te krijgen om het onderzoek naar de ramp te mogen leiden, wordt niet herkend als succes.

Toch is het een cruciale stap, bezweren diplomaten: bij een ramp waarbij in totaal zeventien landen betrokken zijn, is het niet vanzelfsprekend dat Nederland het onderzoek mag leiden. Het kabinet maakt het tot een hoofddoel.

Moskou echter volgt het proces vanaf de eerste dagen al met afkeer. Al een week na de ramp laat Moskou weten 'bezorgd' te zijn over de onafhankelijkheid van het onderzoek. Sindsdien is de toon steeds grimmiger geworden. Het steeds terugkerende verwijt: er wordt maar vanuit gegaan dat Russen het toestel hebben neergeschoten of eraan hebben meegeholpen. En naar de bewijslast die het tegendeel onderstreept, wordt niet gekeken.

Zo verschijnt in oktober 2014 een uitgebreide Russische documentaire waarin wordt beweerd dat een straaljager van het Oekraïense leger vlucht MH17 neerschoot. In oktober 2015 duikt plots een Russisch rapport op dat zou aantonen dat de crash juist is veroorzaakt door een explosief in de cockpit.

Verantwoording

Voor dit artikel sprak de Volkskrant met zeven bronnen dichtbij het kabinet en het onderzoek van de Onderzoeksraad naar de oorzaak van het neerstorten van vlucht MH17. Het zijn mensen die hun werk achter de schermen doen en daarom alleen wilden praten op voorwaarde van anonimiteit. Alle uitspraken die daartoe aanleiding gaven, zijn voorgelegd aan en bevestigd door minstens één andere bron voor ze in het stuk werden opgenomen.

Het Russische persbureau ITAR-TASS spreekt 15 maanden na de ramp schande van de manier waarop Nederlandse media 'de toon' zetten om de Russen te beschuldigen. De boodschap van Moskou is helder: wij laten ons niet zomaar wegzetten als de dader.

Voor de onderzoekers van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) is het een ontmoedigende ervaring. Zij hebben een jaar lang juist alles op alles gezet om de Russen betrokken te houden bij het onderzoek. Russische experts zijn expres veelvuldig bij het onderzoek betrokken, benadrukken bronnen rond de raad.

Tientallen luchtvaartspecialisten, ook uit Rusland, zijn volgens hen de afgelopen maanden op vliegbasis Gilze Rijen geweest - waar de wrakstukken van MH17 liggen uitgestald - en in Den Haag op het hoofdkantoor van de OVV. Ook Russische onderzoekers mochten bewijslast bestuderen en aandragen.

'Naar alles wat de Russen aanleverden, is serieus gekeken, misschien zelfs met voorrang', zegt een bron op het Binnenhof. 'Juist om de schijn van vooringenomenheid te voorkomen.' Een andere bron: 'Er is de Russen geen strobreed in de weg gelegd om input te leveren voor het onderzoek.' De Russische onderzoekers zijn niet weggelopen, maar tot het eind betrokken geweest bij het onderzoek naar de oorzaak van de ramp.

juli 2015 - september 2015

Het breekpunt

Dat is niet voor niets. Het door Moskou in twijfel trekken van de onderzoeksresultaten is een grote bedreiging voor de eindmissie van het kabinet-Rutte: het berechten van de daders. De kans daarop is sinds juli 2015 erg gekrompen als gevolg van een ruzie met de Russen: Moskou blokkeerde een resolutie van Nederland om een speciaal VN-tribunaal voor MH17 op te richten.

Voor Nederland betekende dit een breekpunt. Premier Rutte overlegde het afgelopen jaar minimaal twee keer uitgebreid met president Poetin om hem op de hoogte te houden, stellen bronnen op het Binnenhof. Koenders en zijn diplomaten lieten op tientallen internationale fora geen mogelijkheid onbenut om met hun Russische counterparts te spreken over MH17. Zelfs het koningspaar werd ingezet om internationaal consensus te bereiken. Zij kregen in elk geval de openlijke steun van de Amerikaanse president Obama: 'Het is belangrijk dat de waarheid boven water komt en dat schuldigen aan deze tragedie worden gestraft.'

Wat staat er in het MH17-rapport?

Dinsdag 13 oktober presenteert de Onderzoeksraad voor Veiligheid zijn rapporten over het onderzoek naar aanleiding van de crash van vlucht MH17. De Raad sluit met de publicatie een periode van vijftien maanden onderzoek af.

wel onderzocht:
1. De oorzaak van de crash.
2. De regels voor het overvliegen van conflictgebieden: Zijn die goed gevolgd of moet er een nieuw waarschuwingssysteem komen?
3. Passagiersinformatie: Waarom moesten Nederlandse nabestaanden twee tot vier dagen wachten op bevestiging van de Nederlandse overheid dat hun naasten aan boord waren van vlucht MH17?
4. De vraag of de inzittenden van vlucht MH17 iets van de crash hebben meegekregen.

niet onderzocht:
1. Wie de schuldigen van de crash zijn. Het strafrechtelijk onderzoek naar verdachten loopt nog. Naar verwachting maakt het internationale team van juristen (het zogenoemde JIT-team) de resultaten pas in de loop van 2016 bekend.
2. Wie er (mede-)aansprakelijk is voor de crash. Ook dit staat in het strafrechtelijk onderzoek.

Voor Nederland is dat van belang. Juist nu op de goodwill van Rusland niet meer wordt gerekend, is alles erop gericht om dan tenminste consensus te bereiken met de rest van de wereld. 'Een groot deel van het diplomatieke werk achter de schermen is ervoor te zorgen dat mensen niet in de business as usual-modus komen', aldus een bron dichtbij het kabinet.

Belangrijkste doel nu: een nieuw berechtingsmechanisme van de grond krijgen. Nederland en zes andere landen met slachtoffers overwegen de oprichting van een eigen tribunaal, zegt de Australische minister van Buitenlandse Zaken Julie Bishop. Het Nederlandse kabinet wil dat niet bevestigen - de overtuiging is er nog niet dat dit de beste weg is. Elke vorm van berechting die wordt bedacht - variërend van een Nederlandse rechtbank tot een eigen tribunaal - verliest sowieso aan legitimiteit als die niet wordt gesteund door de Verenigde Naties, waar Rusland als lid van de Veiligheidsraad alles kan blokkeren.

Dinsdag 13 oktober 2015

De afwijzing

De angst van Rusland voor de conclusies in het rapport van de OVV is niet onterecht. Daarin stapelt de bewijslast tegen de Russen zich op, melden drie bronnen die betrokken zijn geweest bij de totstandkoming van de studie onafhankelijk van elkaar aan de Volkskrant. MH17 is volgens hen neergehaald door een BUK-raket van Russische makelij. Het projectiel is afgevuurd vanuit pro-Russisch rebellengebied in Oost-Oekraïne. Volgens hen is dat ook de conclusie van het OVV-rapport.

De schuldvraag - wie drukte op de lanceerknop? - komt dinsdag nadrukkelijk niet aan de orde. Mogelijke daders worden pas in de loop van 2016 aangewezen door een internationaal team van openbaar aanklagers en juristen, het zogenoemde JIT-team.

Maar de algemene conclusies over de toedracht maken het onvermijdelijk dat de beschuldigende vinger van westerse analisten toch richting Moskou gaat. 'De BUK is hoe dan ook in Rusland ontwikkeld en geproduceerd', zegt een van de bronnen rond het onderzoek.' En een ander: 'Je kunt ervan uitgaan dat die rebellen zo'n BUK-apparaat niet zelf kunnen bedienen, ik vermoed hulp van Russische ex-militairen.'

Op die beschuldigingen of insinuaties zal Moskou dinsdag naar verwachting uitermate geërgerd reageren. 'We verwachten dinsdag snel een reactie vanuit Moskou dat het onderzoek niet deugt en dat hun gegevens op een andere oorzaak wijzen', aldus een bron dichtbij het kabinet. 'Dat past in hun hele pr-campagne tegen dit onderzoek'.

De eerste tekenen zijn er. Vrijdag maakte Moskou bekend dat het dinsdag een eigen simulatie van de vliegtuigcrash zal tonen die de Russische onschuld moet bewijzen. Honderden journalisten zijn uitgenodigd voor een persconferentie waarop Russische experts willen bewijzen dat Oekraïners het toestel neerhaalden met een BUK-raket.

Propaganda? Helemaal niet, zegt Moskou. Volgens de Russische media is juist in Nederland een propagandaoorlog gaande die de schuld van de Russen moet aantonen.

Het is precies die strijd om de waarheid die Nederland zo graag had willen voorkomen. 'Moskou zal dinsdag zowel de inhoud als het proces van het onderzoek in diskrediet brengen', zegt een bron rond het kabinet: 'Het zal bijvoorbeeld zeggen dat de onderzoekers niet met de juiste mensen hebben gesproken of dat lokale burgers de kans hebben gekregen bewijs te verdoezelen.'

Hoe nu verder?

Na dinsdag zal de vraag nog indringender klinken: wie drukte op de lanceerknop? In opdracht van wie? Speculaties daarover zullen zich nog maanden, misschien jaren, voortslepen.

De daders zijn wel al in het vizier, stelde het Openbaar Ministerie(OM) in augustus dit jaar met een vleugje optimisme. Volgens hoofdofficier van justitie Fred Westerbeke, die namens het OM het onderzoek naar de ramp coördineert, zijn er mensen waar 'bijzondere aandacht' voor is. 'Maar er is nog niemand formeel tot verdachte bestempeld.'

Ingewijden vermoeden dat dit ook niet eerder dan 'in de loop van 2016' gaat gebeuren. Mogelijk nog veel later. Betrokkenen memoren de Lockerbie-ramp: daar duurde het 12 jaar voordat een strafproces tegen verdachten begon.

Zo dreigt een al vijftien maanden durend diplomatiek steekspel met de Russen een ongewenste richting te krijgen: een rapport dat niet eens de schuldigen aanwijst wordt nu al hevig betwist. Waardoor de kans slinkt dat er ooit verdachten in een beklaagdenbankje zullen staan. Voor het kabinet en voor de nabestaanden een zeer onbevredigende tussenstand.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden