Salto vitale, jeugdcircussen in Ethiopië

Voor arme kinderen in Ethiopië betekent meedoen aan een circus een wonderbaarlijke verandering van hun leven. Opeens zijn ze iemand....

De kleine jongen vliegt door de lucht. Hij steelt de show in een Ethiopisch jeugdcircus. Het publiek juicht hem toe. Als het acrobaatje zijn schouderbladen ook nog in ongezonde punten laat staan, kan de middag niet meer stuk. Een zondagmiddag in het Ethiopische stadje Debre Zeit, op de kale speelplaats van een armoedige middelbare school.

Het Rode Kruis werft leden. Het circus uit de hoofdstad Addis Abeba is uitgenodigd als publiekstrekker. Als de circusband speelt, druppelen de bezoekers binnen tot er een paar honderd zijn. Het valt de voorzitter van het plaatselijke Rode Kruis een beetje tegen. Een voorstelling van een van de gezelschappen van 'Circus in Ethiopia' trekt normaal gesproken een veelvoud aan publiek.

Maar goed, de voorstelling vindt hij geweldig. De jongeren doen hun best met salto's, levende piramiden, atletische dansen, jongleren en komische toneelsketches over aids (een grafdelver en een dorpsomroeper verkneukelen zich over de goede zaken die ze de laatste tijd doen).

De Rode Kruisvoorzitter denkt dat het misschien komt omdat het zondag is.

Reclame is gewoonlijk niet nodig, zegt de vertrekkende interimdirecteur van de jeugdcircussen in Ethiopië, Cees de Graaff, die in januari 2002 zijn baan als directeur van de Amsterdamse kunstsociëteit Arti et Amicitiae inruilde voor het avontuur in Ethiopië. Zodra de mare rondgaat dat het circus optreedt, stroomt het publiek toe. Vaak met duizenden. Overal in Ethiopië kun je op een open plek beginnen, de toeschouwers komen vanzelf.

Matten op de grond. Een decor van doek met het logo Circus in Ethiopia. Een afdak van doek voor de band (met moderne en traditioneel Ethiopische instrumenten) en de zangers en zangeressen. Een geluidsinstallatie (het lastigste onderdeel, met die verdomde zoem in de box). Een tent om de kostuums aan te kunnen trekken. Beginnen maar.

De trainer is oud-turnkampioen Shoalem Wolde. Hij begeleidt deze groep al negen jaar, zegt hij. Veel kinderen komen uit arme gezinnen of van de straat en doen al jaren mee. Achter het decor is ook de verpleegster die altijd meereist. Ja, het gaat nogal eens mis met de halsbrekende toeren, zegt Sister, zoals iedereen haar noemt. Eén keer is een meisje zelfs doodgevallen. Maar meestal maakt Sister niet veel ergers mee dan verstuikte enkels, zere polsen en vingers.

Het kan de kinderen niet schelen. Voor velen is het circus een wonderbaarlijke uitweg uit de misère van alledag, zegt Cees de Graaff. De meesten hebben thuis niets. Bij het circus worden ze opeens iemand. Het is iedere keer een feest om te zien hoe ze ervan genieten door hun familie, buren en vrienden te worden toegejuicht en bewonderd. Er zijn ouders die er het nut niet van inzien dat hun kind zonder een cent te verdienen zoveel tijd aan een hobby besteedt, maar doorgaans slaat die houding bij de eerste de beste voorstelling om.

De jeugdcircussen bestaan nog maar kort in Ethiopië. Na de val van de militaire, 'communistische' dictatuur van Mengistu in 1991 was het gedaan met de door de staat geleide sport. Binnen een paar jaar kwamen op allerlei plaatsen in Ethiopië jeugdcircussen op, veelal geleid door oudatleten. Het was nieuw en westers, maar borduurde volgens De Graaff ook voort op oude theatertradities in Ethiopië.

Nu, ruim tien jaar later, zijn er vijf 'hoofdcircussen', die voldoen aan de hoogste kwaliteitseisen ('de beste acrobaten kunnen zich meten aan het Cirque du Soleil') en nog een stuk of tien die goed genoeg zijn om zich bij Circus in Ethiopia te mogen aansluiten. Al met al heeft de organisatie drietot vierduizend kinderen onder haar hoede.

Het is niet alleen voor de lol, zegt directeur de Graaff. Het geeft structuur aan het leven van die kinderen. Het geeft ze een positievere kijk op hun leven, een ideaal voor de toekomst. Daarom zijn er in het Westen particuliere hulpor-ganisaties te vinden die de circussen willen subsidiëren, zoals Novib in Nederland.

Een loods in het stadje Nazareth. Mesemet Fantu (18) traint een groep kinderen, die over een lange mat koprollen. De meer gevorderden maken salto's. De loods is hoog, maar zonder ramen. Het is binnen heet en de oefenende circusband zorgt voor een oorverdovend lawaai. Dat deert de acrobaatjes niet.

Mesemet Fantu woont bij haar zieke moeder; haar vader was vrachtwagenchauffeur maar is overleden. Nu verdient zij de kost als trainster. Acrobatiek is haar passie, vanaf het moment dat het een buur was opgevallen hoe soepel van leden ze was en haar had aangeraden naar het jeugdcircus te gaan. Dat was tien jaar geleden. Nu voelt ze zich een beroemdheid in haar buurt.

Collega-trainer Shumi Bebre (27) was als jongen goed in gymnastiek. Dat kon je doen bij de Amerikaanse organisatie YMCA. Toen in Nazareth een circus werd begonnen, hoefde hij niet lang na te denken. Zijn familie woont in een dorp in de omgeving. Een paar jaar gelden verhuisde hij naar Nazareth, verdiende de kost als straathandelaar. Met het loon als trainer hoeft dat niet meer. Het is niet veel voor een man met vrouw en kind, bijverdienen gaat niet want hij traint de hele dag of hij geeft trainingen. Maar in het circus komt hij tot rust, zegt hij, en hij doet ook nog iets voor de samenleving.

Hij bedenkt sketches over HIV-aids of de droogte. Dat vindt hij veel waard.

De toeloop van kinderen die mee willen doen aan het circus is groot, zegt de directeur van Circus Nazareth, Ephrem Haile. Als toelating moeten ze vertellen waarom ze bij het circus willen en krijgen ze een lichamelijke test. Haile praat met de ouders, die moeten tekenen. Ze moeten veel vrije tijd aan het circus besteden, maar mogen alleen blijven als ze ook op school goede resultaten blijven halen. Soms helpt het circus zeer arme gezinnen bij het kopen van schoolboeken. Ouders die het kleine beetje lidmaatschapsgeld zelfs niet kunnen opbrengen, mogen in plaats daarvan helpen met het schoonmaken van de loods.

Het fijnst is het optreden in de dorpen, zegt Haile. Het is altijd feest, want 'ze hebben daar niets, geen kranten, geen televisie.'

'Het circus verandert het leven van hele gezinnen', zegt Cees de Graaff, vlak voor zijn terugkeer naar Nederland. In de anderhalf jaar dat hij hielp bij de reorganisatie van Circus in Ethiopia heeft dat hem het meest ontroerd.

En dan vertelt hij het verhaal van het meisje Ruhama dat in het circus was doodgevallen. Hoe hij het de ouders moest gaan vertellen. Opeens was het circus een tragedie geworden. Als de vader het circus zou vervloeken, had hij het goed begrepen. Maar dat deed de vader niet. Hij vertelde hem hoe veel het circus voor zijn dochter had betekend. Dat zij nog een jonger zusje had, en of die nu bij het circus mocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden