Salongelijk

'HEBBEN CRITICI altijd gelijk?', stond er boven de aankondiging. Nou, ikzelf wil nog wel eens de spijker op de kop slaan, maar voor mijn collega's steek ik mijn hand niet in het vuur....

ARJAN PETERS

Hoe komt zijn oordeel tot stand? En wat gebeurt er als er een jury van critici achter gesloten deuren een potje gaat zitten nomineren? Alweer twee vragen waar achterdocht in ruiselt, en die geen enkele criticus bevredigend kan beantwoorden. Die is al blij als hij de turbulenties in zijn eigen bovenkamer onder woorden kan brengen. Zijn opdracht is een kunstwerk bekijken en daar dan over schrijven. Pas als zijn stuk in de krant staat, ziet hij welke mening hij heeft. De analyse van zijn arbeid is zijn arbeid niet. Als anderen daar zin in hebben, mogen ze hun gang gaan. Hij wenst ze succes. En denkt er het zijne van, want zo is hij ook wel weer.

De salon van De Balie te Amsterdam was goed gevuld, toen dinsdagmiddag de Groningse theaterwetenschapster Lucia van Heteren aantrad. In opdracht van het Theaterfestival heeft zij honderden recensies gelezen en inzage gekregen in de normaliter geheime notulen van de juryvergaderingen waarin critici beslissen welke voorstellingen van het voorbije seizoen zo belangwekkend waren dat ze mogen worden heropgevoerd op dat jaarlijkse festival.

Van Heteren zal haar bevindingen in een boek neerleggen. Nu wilde ze vast kwijt dat het onder de critici van de jaren negentig droevig is gesteld met de objectiviteit. Ze had een rijtje mogelijke beoordelingscriteria opgesteld: zegt een voorstelling iets over de werkelijkheid, is de bedoeling van de makers duidelijk, zit het stuk goed in elkaar, hoe wordt het publiek aangesproken, wat is de relatie met andere toneelstukken?

De wetenschap komt niet vooruit zonder staatjes, maar hier werd de dramatische vergissing begaan van 'critici' en hun 'oordeelsvorming' twee duidelijke categorieën te maken. Het object is er godlof te weerbarstig voor. Op Van Heterens voorlezing volgde een forumdiscussie met Martin Schouten (ex-criticus en -jurylid), Femke Boersma (kroonlid Raad voor Cultuur) en Maarten Doorman (filosoof, ex-poëziecriticus).

Die knikten bij het aanhoren van de afzonderlijke maatstaven van ja, en schudden bij alles wat op een samenvatting of conclusie leek van nee. Doorman: 'Zo'n indeling is moedig opgezet, maar in de praktijk werkt het niet zo.' Schouten: 'Wat is er tegen subjectivisme? Theaterkritiek is een literair genre. Je bent een journalist die een brand verslaat. Het is de truc zowel kenners als argelozen te bedienen.' Boersma herkende overal 'iets' in, danwel 'veel'.

Toen begon de zaal, gevuld met ijverig pennende studenten en zo te horen niet-genomineerde acteurs en theatermakers, te morren. Dat gekonkelfoes in zo'n jury heeft toch met Macht te maken? Schouten: 'Ik ben er extremer van geworden. De vroegere André Hazes, dat is de Nederlandse Elvis Presley. Prachtig. Ga ik liever heen dan een avondje RO Theater of De Appel.' Doorman: 'In een jury-beraad komen de emotionele argumenten waar alles mee is begonnen, aan het slot via de achterdeur weer binnen, omdat je weet dat je straks naar huis moet.'

Hier en daar brak een klomp. Pennen stokten. Er werd naar lucht gehapt. Zaten we ruim twee uur in een broeierige salon bij elkaar, kregen we verdorie nóg de vinger niet achter het complot! De wetenschapster kon met haar uitdraaien terug naar de universiteit. De theatermakers, gekomen om boos te worden, acteerden 'ontevreden herwaarts benen'.

Zodat de critici ongebroken hun geeigende stek kunnen innemen: verdoken op het schellinkje, en daarna de werkkamer in. Alleen: niet met hun gelijk, maar met hun pen.

Buiten lachte de zon iedereen straal uit.

Arjan Peters

Theaterfestival, tot en met 8 september in Amsterdam.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden