Profiel

Salmond: man van het volk, bekend om zijn bluf

Gaat Alexander Salmond de geschiedenis in als de man die Schotland onafhankelijk maakte? Zijn geboortestad is trots op haar rebelse zoon die uitgroeide tot succesvol nationalist.

Alexander Salmond. Beeld EPA

Mr Salmond? Alex bedoel je?' In zijn cafetaria Cameron's aan de High Street van Linlithgow reageert John Murphy alsof hem wordt gevraagd naar het welbehagen van een oude vriend. Trots vertelt hij dat de Schotse Eerste Minister, geboren en getogen in dit stadje net ten westen van hoofdstad Edinburgh, zeker drie keer in zijn etablissement heeft geluncht. 'Hij is een man van het volk, heel toegankelijk. Ik denk dat de meeste mensen hier hetzelfde zullen zeggen. Mijn stem heeft-ie. Het oprichten van een nieuwe staat is als het openen van een bedrijfje. Een gok.'

Het stadje in West-Lothian staat bekend om het plaatselijke paleis waar Mary Queen of Scots was geboren, de koningin die in 1587 door een onbeholpen beul werd onthoofd. Maar tegenwoordig staat het steeds meer bekend als de plek waar op oudejaarsavond van 1954 Alexander Salmond ter wereld kwam. Met weemoed pleegt de succesvolste politicus uit Schotland terug te blikken op een eenvoudige doch gelukkige jeugd in de sociale huurwoning op 101 Preston Road. Het vormt een vanuit politiek perspectief nuttig contrast met de bevoorrechte jeugd van de Cleggs en Camerons.

Gerespecteerd gezin

De katholieke Salmonds vormden een warm, verstandig en gerespecteerd gezin, herinnert de 85-jarige Ann McTavish zich, die nog steeds op Preston Road woont. 'De moeder van Alex was mijn eerste vriendin hier. Ik had haar leren kennen in een zwangerschapskliniek. Ze ontfermde zich over me nadat ik daar was flauwgevallen. Andere vrouwen liepen gewoon door. Baby Alex heb ik nog in mijn armen gehad. Weet je, als puber was hij erg handig. Wanneer hij te laat bij school arriveerde, glipte hij door een raam naar binnen. Wee fish werd hij genoemd, visje.'

Dat hij een belangrijk politicus is geworden, verbaast McTavish niets. 'Als scholier organiseerde hij reeds verkiezingen, die hij bijna altijd won. Hij was toen al een nationalist, eentje met een bijzondere interesse in de Schotse geschiedenis. Veel meer dan zijn leeftijdsgenoten.' Een van die klasgenoten van de Linlithgow Academy werkt tegenwoordig op de receptie van het gemeentemuseum, Annet House. 'Hij kon arrogant overkomen, maar je kon al zien dat hij larger than life zou worden', zegt zijn ex-klasgenote, die haar naam liever niet vermeld ziet. Salmond is de opvallende afwezige in het museum, dat de geschiedenis vertelt van het middeleeuwse handelsstadje. Het blijkt een geschiedenis te zijn met een licht Hollands tintje. Het stadje was een hofleverancier voor de Schotse Brigade, een Brits legeronderdeel dat gedurende de zeventiende en achttiende eeuw de grenzen bewaakte van de Verenigde Provinciën. Elders in het museum hangt de tronie van General Thomas 'Tam' Dalyell, de militaire commandant van koning Karel I die na de executie van zijn baas in de Tower werd gegooid.

Beeld REUTERS

Onafhankelijkheidsstrijd

Dat portret roept associaties op met de onafhankelijkheidsstrijd van Salmond. Een nazaat van de commandant, ook Tam Dalyell geheten, vertegenwoordigde Linlithgow tussen 1962 en 2005 als radicale socialist in het Britse parlement. De baronet Dalyell (spreek uit 'Diejel') heeft zich altijd fel verzet tegen de vorming van een Schots parlement en de droom van zijn rebelse plaatsgenoot. 'Geef de Schotse nationalisten een vinger en ze nemen je hele hand,' zegt hij in The House of the Binns, de statige familiezetel nabij Linlithgow.

Dalyell was jarenlang de ongekroonde koning van de West-Lothian, een stukje Schotland met vijftig tinten rood. 'Ga je naar West-Lothian. Kijk uit, ze zijn daar zo rood dat ze vlam dreigen te vatten', is een veelgehoorde opmerking binnen behoudende kringen. Dalyell was ook de eerste die wees op de kromme situatie dat Schotse kamerleden wel mogen beslissen over het onderwijs of de zorg in Engeland, maar dat hun Engelse confrères niets te zeggen hebben over zulke zaken in het half-zelfstandige Schotland. Dit heet sindsdien het West-Lothian-vraagstuk.

Met zorg heeft Dalyell door de jaren de opkomst van de Schotse Nationaele Partij (SNP) aanschouwd. Hij legt de schuld daarvan onder meer bij Tony Blair. 'Na de Thatcher-tijd waren er hoge verwachtingen van een linkse regering in Westminster, maar de mensen hier moesten niets hebben van New Labour, en al helemaal niet na de Irak-oorlog. Salmond buit dat gevoel goed uit. Hij is een begenadigd politicus en hoewel hij een politieke vijand is, staan we op goede voet met elkaar.'

Geboorteplek van de SNP

Hoewel de SNP nu het sterkst is in het noorden en westen van Schotland, geldt West-Lothian als de geboorteplek van de partij. Een bewijs daarvan hangt in het huis van SNP-gemeenteraadslid Martyn Day, die pal tegenover het ouderlijk huis van zijn leider woont. 'Kijk, dat is het eerste SNP-logo.' Hij wijst op een Schotse vlag waarop het witte kruis van St Andrew is vervormd tot een krul met daarin de letters SNP. 'In de jaren zestig gemaakt door onze partijafdeling. Het partijbestuur zag er niets in, maar de leden bleken het prachtig te vinden.'

Waarom juist hier, in de stad die in St Michael ('who is kind to strangers') zijn beschermheilige kent? 'Het heeft te maken met persoonlijkheden. Eerst hadden we de grote Billy Wolfe, die flink strijd heeft geleverd met Dalyell, en nu hebben we Salmond, een andere persoonlijkheid. Hij heeft een visie, is welbespraakt en bezit het geheugen van een olifant', zegt Day, omringd door zijn katten Muesli, Cornflakes en Porridge. 'Het sterke van Alex is dat hij niet aanpapt met gelijkgezinden, maar juist mensen probeert te overtuigen die het niet met hem eens zijn. Hij heeft iets evangelisch.'

Beeld AFP

Bluf

Zijn lidmaatschap heeft Day ook te danken aan een Salmond. 'Toen ik achttien was, leerde ik zijn broer Robert kennen, een partijwerker. Dat was in 1989. Ja, ik behoor tot de poll tax-generatie. Met haar impopulaire belastingbeleid was Thatcher ons geheime wapen.' Een jaar eerder had Salmond als kersvers Lagerhuislid van zich doen spreken door de begrotingstoespraak van minister van Financiën Nigel Lawson te verstoren, waarna hij uit de Kamer werd gezet. Zijn actie wekte irritatie in Engeland - hij werd 'de baby-Robespierre' genoemd - maar veel landgenoten zagen het als een rebelse heldendaad. Ruim 25 jaar later is Salmond van een guerrillavechter veranderd in een gevestigd politicus, een Eerste Minister die met zijn partij een absolute meerderheid heeft in het Schotse parlement. In Linlithgow zien de mensen Salmond, die getrouwd is met een 17 jaar oudere vrouw, als hun zoon, over wie ze met liefde spreken. 'Weet je wat zijn grote hobby is?' fluistert de eigenaresse van The Cafe Neuk, gelegen nabij de kerk van St Michael's waar de jonge Salmond faam maakte als koorzanger, 'Gokken op paarden. Hij kan geen gokkantoor passeren zonder naar binnen te lopen.'

Deze observatie staat niet op zichzelf. De Salmond-biografie van David Torrance heet niet voor niets Against The Odds (Tegen de verwachtingen in). Torrance schrijft bijvoorbeeld dat de bridgespeler Salmond bekend stond om zijn bluf. Grootspraak en tegen de stroom in zwemmen kenmerken ook zijn politieke bestaan. Terwijl alle belangrijke Schotse politici naar Londen trokken, keerde hij juist terug naar Edinburgh, waar hij opeens de grote vis was. Het uitschrijven van een nu-of-nooit-referendum is een uiting van bluf. Het succes van de charismatische Salmond valt of staat met het overtuigen van Labour-kiezers die zich verraden voelen door de Blairs en de Browns. In het rode Linlithgow vormen de nationalisten, die verwantschap vertonen met de Nederlandse SP, het nieuwe oude links.

Maar niet iedereen deelt de visie van King Alex. Op 99 Preston Road, naast de woning waar pa Salmond tot vorig jaar woonde, is de 49-jarige Elizabeth niet gevallen voor de politieke charmes van haar oude buurman. 'Ik ben tegen Schotse onafhankelijkheid. Maar dat neemt niet weg dat ik wel een beetje trots ben op Alex.'

Alex Salmond. Beeld EPA

CV Alexander Elliot Anderson Salmond

31 december 1954 Geboren te Linlithgow
1972-1973 Studeert bedrijfskunde aan Edinburgh College of Commerce
1973-1978 Studeert economie en middeleeuwse geschiedenis aan St Andrews
1978-1980 Werkt als landbouw & visserij-ambtenaar op het ministerie van Schotse zaken
1980-1987 Werkt als energie-econoom bij de Royal Bank of Scotland
1987-1999 Vertegenwoordigt het kiesdistrict Banff & Buchan in het Britse parlement
1999 - heden Vertegenwoordigt eerst het kiesdistrict Banff & Buchan en daarna Gordon in het Schotse parlement
1990 - heden Leider van de Scottish National Party (behalve de jaren tussen 2000 en 2004)
2007 - heden Eerste Minister van Schotland

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden