Said staat op

In zijn nieuwe essaybundel beschrijft Said El Haji de invloed van zijn overheersende vader op zijn broers en zus. De familie kan El Haji's 'radicale openheid' niet altijd waarderen.

'Bovenaan staat Allah. Daaronder de koning en daaronder het volk. Die hiërarchische structuur is alom-tegenwoordig in elk islamitisch land. Er mag geen gelijkwaardigheid zijn. God dient alleen maar om gezag te kunnen uitoefenen. God en tederheid, God en liefde, die relatie bestaat niet. Er is geen liefde.'


Ook niet in jullie gezin, vroeger?

'Van mijn moeder kregen we zorg. Liefde. Tederheid. Niet van mijn vader. De vader is gezag, discipline, geweld, autoriteit. Mijn vader heeft nooit sorry tegen mij gezegd als ik weer eens de ene klap na de andere had gekregen omdat ik ongehoorzaam was geweest of de Koran niet goed had geleerd. Soms liet hij mij alle hoeken van het huis zien, maar ik kan me niet herinneren dat hij zich er ooit voor excuseerde.'


Omhelsde hij je weleens?

'Neeee. Nee.'


Waarom lach je?

'Het bestaat niet. Tederheid bestaat niet.'


Said El Haji (37) is schrijver-publicist. In 1982 verhuisde hij als jongetje van 6 met zijn familie vanuit het Rifgebergte in Marokko naar Berkel en Rodenrijs, waar zijn vader werkte als komkommer- en tomatenplukker en later als heftruckchauffeur. Zijn moeder woont daar nog steeds. Hij studeerde Nederlandse taal- en letterkunde in Leiden en debuteerde in het sterfjaar van zijn vader, 2000, met wat een 'islamitische ontzuilingsroman' werd genoemd: De dagen van Sjaitan.


De literaire afrekening met zijn dominante vader werd overal goed ontvangen, behalve in de Marokkaanse gemeenschap. El Haji kreeg het verwijt dat hij de islam had beledigd en zijn land had verraden.


Deze week komt na drie romans zijn vierde boek uit, een essaybundel. In Sta op en leef, vader staat zijn eigen familie centraal. Aan de hand van gesprekken met zijn zus en zijn vier broers onderzocht El Haji de uitwerking van de patriarchale traditie op hun leven. 'Ik ben met mijn herinneringen aan de slag gegaan.'


Zelf is hij ook vader, van een meisje van 6 maanden en een jongen van 4. Samen met zijn Nederlandse vriendin woont hij op de Kop van Zuid in Rotterdam, in een appartement waarin alleen twee foto's van hemzelf en zijn moeder en een bendir, een soort trommel, herinneren aan zijn vaderland.


El Haji is openhartig en ontziet niemand, ook zichzelf niet. Hij heeft gekozen voor 'radicale openheid', ook in de stukken die hij sinds vorig jaar in de Volkskrant schrijft, in het katern Vonk. De vaak heftige reacties uit de Marokkaanse gemeenschap neemt hij voor lief.


Waar was je voor je boek naar op zoek?

'Naar de emotionele complexiteit van de patriarchale cultuur. Ik zocht voorbeelden van de worsteling met die cultuur.'


Wil je een voorbeeld noemen?

'Het meest dramatische stuk in de bundel gaat over mijn zus. Ze was de enige dochter, dat bracht een lot met zich mee. Zij was ook het meest openhartig. Ze wilde niks verzwijgen of verhullen. Een van de eerste dingen die ze zei was: ik geloof niet in de genegenheid van moslims. Wat een domme, PVV-achtige uitspraak, dacht ik, wat moet ik hiermee. Maar toen ik haar verhaal hoorde, de ellende die ze heeft meegemaakt, begreep ik het.'


Hij vertelt over de keer dat hun vader haar probeerde te wurgen, omdat hij haar ervan verdacht een dubbeltje te hebben gepikt. 'Op de een of andere manier had ik de gebeurtenis verdrongen. Ik was ook pas 8, 9. En ik werd zelf ook heel vaak geslagen. Ik had mijn eigen sores. Uit protest ging mijn zus in honger-staking. Het was een wanhoopsdaad, maar niemand reageerde. Niemand troostte haar. Uiteindelijk is mijn vader zelf naar haar toe gegaan. Je moet eten, zei hij. Hij kwam tot inkeer, een beetje. Tegen ons zei hij dat we onze zus moesten beschermen.'


Weer die half spottende lach. 'Hij wurgt haar bijna en zegt tegen ons dat we haar moeten beschermen. Dit is precies de totale verscheurdheid die zo veel Marokkaanse gezinnen teistert.'


Was dat de rode draad in de gesprekken met je familieleden? Die verscheurdheid?

'Die verscheurdheid zit in al mijn familie-leden. Maar het was niet mijn insteek.'


Maar je ontdekte dat?

'Het is iets wat zich liet concluderen.'


Wat is de conclusie precies?

'Als ik één conclusie zou moeten trekken, is het dat die schizofrenie, die verscheurdheid, het gevolg is van de patriarchale cultuur. Maar er is meer dan dat. Er hoort ook dwingelandij bij. Tirannie. Autoritair gezag. Geweld.


'Nog geen half jaar geleden bleek uit een groot onderzoek dat eenderde van de Marokkaanse kinderen te maken heeft met huiselijk geweld. Juist veel van die jongeren ontsporen. Dit is allemaal het gevolg van de hiërarchische structuur die het patriarchale systeem kenmerkt. Er is geen gelijkwaardigheid. Er wordt alleen maar gedicteerd en respect geëist.'


De vraag is of jullie gezin een uitzondering was of juist niet.

'Het is echt niet alleen iets van onze familie. Het is een cultureel probleem. Dit gaat van de ene generatie over op de andere. Sociaal-economische factoren maken het probleem openbaar, maar het is niet hier in Nederland ontstaan. Wij hebben het meegekregen van onze ouders en die weer van hun ouders.'


Later: 'Het was niet alleen het probleem van mijn vader. Al die mannen hebben altijd alles binnen moeten houden, konden nooit ergens over praten, want dan zouden ze zich kwetsbaar tonen. Ze hebben nooit geleerd teder te zijn. Ze hebben alleen maar geleerd hun gevoel te onderdrukken.'


De lach ontbreekt totaal, lijkt het wel.

'De lach ontbreekt totáál. Een gebrek aan humor, mannen met lange tenen, alle clichés kloppen. Maar als rechtse politici zeggen dat dat door de islam komt, ben ik het niet met ze eens. Dat standpunt houdt veranderingen zelfs tegen, want dan voelen mensen zich alleen maar beledigd. De islam is gekaapt door dominante mannen en hun hormonen, terwijl er wel degelijk vrouwelijker interpretaties mogelijk zijn.'


De politiek treft schuld, zegt hij. 'Dertig jaar lang heerste er een idealistische overtuiging dat we allemaal hetzelfde en gelijk zijn. We moesten blij zijn met die heerlijke multiculturele samenleving. Wie de problemen vanuit de cultuur verklaarde, werd snel in een extreem-rechtse hoek geplaatst. Daardoor zijn een heleboel mensen onwetend gebleven.'


Hoe reageren je broers en je zus op jouw stukken?

'Ze zijn niet allemaal blij met mijn openhartigheid. De een-na-oudste, Fouad, gemeenteraadslid in Rotterdam, vindt dat ik te ver ga.'


Omdat je over je familie schrijft of vanwege je opvattingen?

'Nee nee, we denken er allemaal ongeveer hetzelfde over. Behalve de oudste, Farid, die is wat traditioneler. Verder zijn we allemaal tamelijk vrijzinnig. Fouad heeft vooral moeite met privacygevoelige kwesties. Hij stuurde een keer een berichtje nadat ik een verhaal in de Volkskrant had geschreven: wanneer houdt deze necrofiele prostitutie van je vader nou eens op?'


Dat klinkt als een zwaar verwijt.

'Hij is heel loyaal aan onze vader. Hij vindt hem een voorbeeldfiguur, iemand die ondanks zijn neiging tot gewelddadigheid ervoor heeft gezorgd dat we allemaal zelfstandige, vrije individuen zijn geworden. Dat is ook zo, maar dat wil niet zeggen dat onze vader niet ontzettend heeft geworsteld.


'Fouad en ik hebben het uitgesproken. Ik heb tegen hem gezegd: jij brengt je dagelijkse offers om een gemeenschap, de Marokkaanse, wat vooruit te helpen. Ik doe dat op mijn manier.'


Voel je je in een hoek gedreven waar je niet wil zijn? De hoek van Geert Wilders?

'Op Facebook zeggen mensen soms dat ik erger ben dan Wilders. Van Wilders kun je zeggen dat hij een racist is, omdat hij van buitenaf iets zegt over een andere gemeenschap. Ik ben onderdeel van die gemeenschap. Ik word niet boos als mensen zeggen dat ik een afvallige ben. Maakt me niet uit. Ik word wel woedend als iemand zegt dat ik geen echte Marokkaan ben. Ik ben een Marokkaan.'


In welk opzicht ben je een afvallige?

'Ik geloof niet meer in God. Ik ben geen moslim meer.'


Sinds 2006 heeft hij een relatie met een Nederlandse vrouw. Ze heeft een grote invloed op hem en op zijn schrijverschap, zegt hij.


'Dit boek was niet tot stand gekomen als ik haar niet had gekend. Zij inspireert me. Ze daagt me uit om mezelf gelijkwaardig op te stellen ten opzichte van haar. Vroeger minachtte ik de kwetsbaarheid die liefde vereist. Dat zat mijn liefde voor haar in de weg. Dat voelde zij maar al te vaak en dat heeft ze duidelijk ter sprake gebracht.'


Wat voor vader ben je?

'Een worstelende. Ik ben een twijfelende dictator geworden. Ik was eerst een dictator. Dat ging mij makkelijk af, zo heb ik het meegekregen. Als mijn zoontje niet luisterde, werd ik soms woedend. Dan pakte ik 'm beet en zei: naar binnen jij. Dat hoef je toch niet zo te doen, zei mijn vriendin dan, het joch is nog niet eens 2. Hij is een kind, kom op hé.


'Ik kan niet putten uit mijn eigen opvoeding. Het is een droge bron. Ik vind het bijvoorbeeld erg moeilijk tegen mijn zoontje te zeggen dat ik van hem houd. Dan voel ik me te kwetsbaar. Bijna instinctief plaats je je boven iemand, om controle te hebben. Het is allemaal controlezucht.'


Je zoon is inmiddels 4. Hoe gaat het nu?

'Laatst hebben we een boekje gekocht, Hazeltje. Het gaat over Hazeltje en Grote Haas. De haas is de vaderfiguur, Hazeltje het kind. Die twee beconcurreren elkaar met liefde. Wie houdt het meest van de ander?


'Om de haverklap zegt de een tegen de ander: raad eens hoeveel ik van je hou? Zó veel, zó veel, zeggen ze dan. Door dat voor te lezen, hoop ik hem de liefde van een vader voor zijn zoon te tonen, maar het is moeilijk. Ik moet het creëren uit het niets. Al heb ik het misschien wel ergens, ik heb geen idee hoe ik het moet uiten.'


CV


1976 Geboren in Isoufiën (Marokko)


1998-2001 Studie Nederlandse taal en letterkunde in Leiden


2000 Debuutroman De dagen van Sjaitan


2000 El Hizjra-aanmoedigingsprijs voor zijn verhaal De kleine Hamid


2006 Goddelijke duivel (roman)


2006 Met Annelies Verbeke samensteller van bloemlezing 25 onder de 35


2011 De aankondiging (roman)


2012 Schrijft eerste verhaal voor de Volkskrant (katern Vonk)


2013 Essaybundel Sta op en leef, vader


Said El Haji woont met zijn vriendin in Rotterdam. Ze hebben twee kinderen, Mimoen (4) en Kenza (0).




Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden