Saddam is niets zonder wapens

Vier jaar geleden maakte Saddam Hussein een einde aan de wapeninspecties door de VN. Wie denkt dat hij sindsdien heeft stilgezeten, miskent de ware aard van de Iraakse dictator, meent oud-wapeninspecteur Rolf Ekéus....

Rolf Ekéus heeft een beminnelijk voorkomen en hij praat met zachte stem. Met diezelfde sotto voce kan hij echter, net als zijn vroegere VN-baas Kofi Annan, harde uitspraken doen. Over de noodzaak om de inspecties in Irak voor te zetten, of zijn overtuiging dat Irak alleen onder grote militaire druk meewerktn aan ontwapening. Europeanen onderschatten volgens Ekéus wat het betekent als de wereld zou toestaan dat Irak ongestoord de Golfregio blijft domineren.

- In november gaf een unanieme Veiligheidsraad Irak in Resolutie 1441 een laatste kans mee te werken aan ontwapening. Inmiddels dreigt de Raad weer verdeeld te raken.

'Eenheid is de sleutel tot het succes van de missie. Als hoofd van Unscom moest ik daar heel veel tijd aan besteden, want Irak probeerde altijd de missie te ondergraven. Vandaag is de situatie vergelijkbaar. Het is van het grootste belang om de eenheid te bewaren, vooral omdat 1441 een hele goede resolutie is. Niet duidelijk is of er een tweede resolutie moet komen voor militair optreden of dat het genoeg is als de Raad bijeenkomt en zich beraadt.

'Dat minister Powell volgende week meer bewijs zal presenteren, wat door de cynici onder ons natuurlijk met veel belangstelling tegemoet wordt gezien, laat wel zien dat de VS zich inspannen om de andere landen aan boord te krijgen. En als de VS hun volle gewicht inzetten, is die druk moeilijk te te weerstaan. Als er oorlog komt, kan Frankrijk daar niet buiten blijven.'

- Resolutie 1441 biedt Saddam een 'laatste kans' om te ontwapenen. Wat betekent dit in de praktijk?

'Dat is moeilijk te beantwoorden. De resolutie zegt duidelijk dat Irak openhartig moet zijn en dat de bewijslast bij Irak ligt. De VS interpreteren dit alsof de inspecteurs zich meer als auditor moeten gedragen en minder als detective. Aan de andere kant weet iedereen die ooit bij de inspecties betrokken is geweest dat Saddam nooit iets eerlijk toegeeft als hij denkt dat hij het kan verstoppen. Dus kun je het niet laten bij een rol als auditor en moet je actief speuren.'

- Moeten de inspecteurs meer tijd krijgen?

'Ik ben daar een sterk voorstander van omdat ik geloof dat ze de klus kunnen klaren. Als je echt ontwapening wilt, moet je de inspecteurs de tijd geven om hun werk te doen. Unscom heeft in wezen het land grotendeels ontwapend. Wat destijds nog overbleef, was heel weinig. Een andere vraag is wat er de afgelopen vier jaar is gebeurd, na het vertrek van de inspecteurs. Daarin ben ik een hardliner: ik kan me niet voorstellen dat Saddam de afgelopen vier jaar, zonder inspecties, stil heeft gezeten - zwemmend in het geld, met zijn topteams van wetenschappers en wapenspecialisten. Die gedachte kan ik absoluut niet in mijn hoofd krijgen, zelfs als ik het zou proberen.'

- Waarom niet?

'Saddam heeft die wapenprogramma's nodig om alle Arabieren te verdedigen. Dat is iets wat hij voortdurend tegen mij zei: Wij zijn de verdedigers van de Arabische belangen tegen Perzië en de extremisten. Daarom geeft hij ook geld aan de families van Palestijnse zelfmoordenaars en verwelkomt hij een harde intifada tegen Israël. Maar hij kan niet de grote leider spelen als hij geen massavernietigingswapens heeft. Want dan zou hij verliezen van Iran, wiens conventionele troepen superieur zijn. Bovendien weet hij dat ook Iran een kernwapen wil ontwikkelen. Ik geloof niet dat Iran al kernwapens heeft, maar het is duidelijk dat ze een nucleair programma hebben.'

- Wordt Iran het volgende doelwit, na Irak?

'Dat zal wel moeten, op de een of andere manier. We moeten daar iets doen. Ze zitten op korte termijn in een soort win-win situatie: als er oorlog komt is het goed voor ze; als het blijft bij enorme druk ook. Maar als er een oorlog komt en die wordt gewonnen, dan zal de vraag zijn: wie volgt? En er bestaat geen twijfel over dat dat Iran is. Daar zijn ze wel nerveus over.'

- Hoe zit het met de vermeende banden met Al Qa'ida?

'Saddams Baath-partij koestert heel weinig sympathie voor het religieus fundamentalisme van Al Qa'ida. Maar er is wel een gezamenlijk belang: de verbanning van de Amerikanen uit de Golf. Dus hoewel ze aartsvijanden zijn, delen ze sommige tactische doelen. Als Al Qa'ida een Amerikaanse ambassade opblaast, wordt dat met applaus ontvangen in Bagdad.'

- Waarom staan we nu opeens aan de rand van oorlog met Irak, terwijl de afgelopen jaren de aandacht voor de implementatie van de resoluties zo verslapt was?

'Ten eerste is er natuurlijk het gevoel van kwetsbaarheid in de VS na 11 september en het feit dat Saddam gevaarlijk is. Wat ook de Europeanen, Japan en China zorgen moet baren is Saddams ambitie om de Golfregio te domineren. Als Irak daar inderdaad de Grote Beschermheer zou zijn, zou het een enorme invloed krijgen op het OPEC-beleid en daarmee op de olieprijs. Het is een heel belangrijke overweging om te voorkomen dat iemand de olie in de hele regio domineert. Dan kun je de westerse economieën echt opschudden. Vooral Europa en Japan, die hun meeste olie uit de Golf importeren. Maar ook China wordt in snel tempo afhankelijk van olie uit dit gebied.'

'Dus is iedereen gebaat bij stabiliteit in het Midden-Oosten behalve Saddam Hussein. Toen het vredesproces tussen de Israëli's en de Palestijnen in Oslo begon, reageerden de Iraki's furieus. Zij zien de Palestijnse zaak als een kans voor leiderschap. Dat heeft invloed. Zo kon Egypte niet met volle kracht de vredesbesprekingen steunen omdat Saddam in hun nek zat te hijgen.'

- Dus met Saddam van het toneel klaart de hele regio op?

'Daar hebben de Amerikanen mooie optimistische gedachten over, en die zijn niet helemáál gek. Irak is een repressieve Arabische politiestaat, een eenpartijenstelsel zonder democratische traditie. Maar vroeger was het ook een soort welvaartsstaat, met goede gezondheidszorg en goede scholen. Een geavanceerd land, volgens westerse maatstaven. Misschien kan je er wat van maken, al is de middenklasse gevlucht en zijn er grote etnische tegenstellingen. In mijn naïviteit ben ik dus een kleine optimist.'

- U bent destijds als inspecteur ook gekritiseerd als mede-veroorzaker van een humanitaire ramp in Irak.

'Die kritiek is naïef. Saddam liet zijn bevolking lijden om druk uit te oefenen op het softe liberale Westen, op aardige Nederlanders en Duitsers en Scandinaviërs die daar heel nerveus van werden en dachten ''we doen de bevolking van Irak pijn''. Een hele slimme strategie.'

- De meeste Europese landen, waaronder Nederland, willen meer tijd voor inspecties maar houden zich verre van het afschrikkende deel van de VN-aanpak: de troepenopbouw.

'Mijn positie is: Irak zal niet samenwerken als ze niet onder zware druk staan. In Washington waren ze furieus toen de Fransen en Duitsers kwamen met statements over ''meer tijd, meer tijd'', vooral omdat ze dat deden met een gevoel van ''er moet geen druk zijn''. En wat de Amerikanen vrezen is dat Irak dan achterover leunt en geen informatie geeft. Als de Veiligheidsraad gespleten is, waarom zou Irak dan meewerken? Dan wachten ze gewoon af of de inspecteurs iets vinden, want de Iraki's zijn nu beter in het verbergen van materiaal dan in mijn tijd.'

- Het lijkt alsof het geduld van president Bush snel op begint te raken. Hoelang moeten de inspecties nog doorgaan?

'Ik heb eerder twee jaar gezegd, ook om de huidige wapeninspecteurs - Blix en ElBaradei - de kans te bieden om ''één jaar'' te zeggen. Dat heb je echt nodig. Ik geloof wel dat het mogelijk is, zelfs als Irak niet volledig meewerkt. Dat hebben we eerder bewezen. We hebben vanaf 1991 een paar jaar verspeeld zonder iets te vinden, maar toen werkten we met oude technologie. Maar uiteindelijk vonden we alles. De VS beweren nu dat een Iraakse overloper in augustus 1995 een groot biologisch programma onthulde terwijl wij van niets wisten. Maar dat klopt niet. Irak gaf dat al toe voordat hij overliep.'

- Critici vinden de VS de agressor, niet Irak.

'Ik ben ervan overtuigd dat de Amerikaanse regering optreedt vanuit welgemeende zorg en niet uit kwade wil. We kunnen zeggen: waarom niet eerder opgetreden? Maar dan zeg ik: beter laat dan nooit. Ik ben het met de Amerikanen eens dat je deze kwestie moet aanpakken, al zijn we het oneens over de middelen: ik geloof nog in inspecties, zij niet.

'Maar denk ook eens aan het alternatief, dat we Irak ongestoord verder laten bouwen aan zijn wapens, dat we toestaan dat Irak de stabiliteit blijft bedreigen. Dan moet iedereen naar Bagdad komen en op zijn knieën vallen om Saddam te smeken aardig tegen ze te zijn - vooral de olie-importerende Europeanen. Ik herinner de Zweden er in de winter altijd aan dat het toch heel prettig is om dan stookolie te hebben. Dus ik denk dat we de Amerikanen dankbaar moeten zijn dat ze deze verantwoordelijkheid nemen.'

- Maar waarom zo hard optreden tegen Irak, als Noord-Korea wegkomt met het bouwen van een kernwapen?

'Mijn plaatsvervanger bij Unscom, de Amerikaan Bob Gallucci, onderhandelde in 1994 het Framework Agreement waarin Noord-Korea beloofde zijn nucleaire programma te stoppen. Ik vond dat toen de juiste aanpak, ook al was ik sceptisch - net als Gallucci zelf trouwens. Maar nu zijn we in een situatie dat Noord-Korea binnen enkele maanden een kernbom kan bouwen. Daarbij is het heel moeilijk om preventief op te treden. Ik denk dus dat juist door deze situatie met Noord-Korea de regering-Bush nog fermer en vastbeslotener is geworden inzake Irak.

'Een ander belangrijk verschil is dat Noord-Korea wordt omgeven door volwassen staten als China, Rusland, Japan, en Zuid-Korea. Bij Irak hebben we een totaal andere situatie. Irak vergiftigt alles wat het aanraakt, inclusief de Israëlisch-Palestijnse situatie.'

- Hoeveel tijd krijgen de inspecteurs nog?

'Ik ben blij dat ElBaradei het lef had om een paar maanden extra te vragen. Die heb je nodig. Ik ga nu weer naar New York en Washington om mijn campagne voor inspecties te vervolgen, al wordt die steeds minder hoopvol.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden