Saakasjvili komt te simpel weg met knoeiwerk

Allerlei tekortkomingen constateerden de internationale waarnemers in Georgië. Toch kregen de verkiezingen hun stempel van goedkeuring. Als dat zo gemakkelijk gaat, verliest waarneming aan kracht, vindt Arnout Brouwers....

Met alle respect voor de waarnemers van de OVSE, de Raad van Europa, en het Europees Parlement en voor de westerse regeringen die zich haastten om na 5 januari de herkozen Georgische president Saakasjvili te feliciteren – maar er zit een onfrisse geur aan het spelletje dat ze rond die verkiezingen hebben gespeeld.

Om verkiezingen waarvan de waarnemers zoveel tekortkomingen hebben vastgesteld – toch een dag na de stembusgang al ‘conform de meeste internationale normen’ te bestempelen, is verkeerd. Het wekt de verdenking van vooringenomenheid van de beoordelers of van politieke druk op hun conclusies – of beide.

Dit schaadt niet alleen de democratie in Georgië zelf – maar heeft repercussies voor bijna de hele voormalige Sovjet-Unie, Rusland voorop, waar autocratische krachten er de afgelopen jaren in zijn geslaagd hun ‘democratische experimenten’ geheel naar eigen hand te zetten. Zo zal Rusland deze verkiezingen kunnen gebruiken als bewijs dat het Westen met twee maten meet en democratische waarden als ‘wapen’ (tegen Rusland, natuurlijk) gebruikt.

Die campagne voert Rusland om de westerse kritiek op de eigen ‘democratie’ te ontkrachten (niet alleen in diplomatieke fora, maar ook voor het eigen publiek), maar ook om ngo’s in Rusland te marginaliseren. Zo worden organisaties die het vrije woord of de mensenrechten dienen ‘subversieve westerse krachten gericht tegen het Russische volk’.

Oogje dichtknijpen

Oogje dichtknijpen
Er wordt dus een hoge prijs betaald, in Georgië en ver daarbuiten, als gezaghebbende waarnemersmissies de verdenking op zich laden juist bij het pro-westerse Georgië van Saakasjvili een oogje dicht te hebben geknepen. En er is alle reden dat te geloven.

Oogje dichtknijpen
Het OVSE-rapport bevat een gekwalificeerde, maar cruciale goedkeuring van de verkiezingen: hoewel die ‘in essentie conform de meeste verplichtingen en maatstaven voor het houden van democratische verkiezingen van de OVSE en Raad van Europa waren, kwamen er belangrijke tekortkomingen aan het licht die urgent moeten worden opgelost’.

Oogje dichtknijpen
Met de zinsnede ‘in essentie conform’ maakten de OVSE en Raad van Europa alle kwalificaties die ze er zelf aan toevoegden tot een marginale discussie achter de komma. Westerse politici en diplomaten drukten vanuit hun moreel verheven positie de oppositie dan ook op het hart de uitslag te accepteren en zij feliciteerden Saakasjvili.

Oogje dichtknijpen
Eind goed al goed?

Oogje dichtknijpen
Niet voor wie het hele rapport leest. De talloze tekortkomingen zijn erg herkenbaar, als je ze bijvoorbeeld vergelijkt met de Russische Doemaverkiezingen van 2 december. Intimidatie van de oppositie, misbruik door de machtspartij van ‘bestuurlijke middelen’, een partijdige staatstelevisie en incidenten van fraude in stemlokalen of bij het tellen van stemmen.

Oogje dichtknijpen
De vraag was dus cruciaal ‘hoe erg’ de tekortkomingen waren. Saakasjvili won immers met maar net genoeg stemmen – 53 procent - om een tweede stemronde te voorkomen, waarin hij het veel moeilijker had kunnen krijgen tegen een verenigde oppositie.

Oogje dichtknijpen
‘We zijn hier om over het proces te rapporteren, niet over de uitkomst’ , zei de Amerikaanse waarnemer Hastings. Hij sprak verder van een ‘triomfantelijke stap voorwaarts voor de Georgische democratie’.

Oogje dichtknijpen
Maar dat is spelen met woorden: de zinsnede ‘in essentie conform internationale maatstaven’ betekent dat de onregelmatigheden, hoe divers van aard ook, uiteindelijk niets afdeden aan het resultaat. Tenminste, ‘als de belangrijke problemen die urgent moeten worden behandeld’ serieus zouden worden genomen door de winnende partij. Daar is sindsdien niets van gebleken. De centrale kiescommissie (waarin aanhangers van Saakajsvili de meerderheid hebben) verklaarde vrijwel alle klachten van de oppositie en de 350 klachten van een Georgische ngo nietig.

Oogje dichtknijpen
Zaterdag publiceerde de OVSE een vervolgrapport dat, als je het zo eens doorbladert, vernietigende kritiek bevat op het tellen van de stemmen en op de juridische afhandeling van de klachten. Van de waargenomen tellingen werd 23 procent als ‘slecht tot zeer slecht’ gekwalificeerd. (Hoe zal dat zijn bij de tellingen waarbij geen internationale waarnemers aanwezig waren?) In 8 procent was sprake van openlijke falsificatie van de uitslag bij 21 procent van ‘belangrijke procedurele fouten of omissies.’

Oogje dichtknijpen
Dan de opkomst. Hoe verder uit het centrum en uit het zicht van de waarnemers, zo lijkt, hoe hoger de opkomst. Gemiddeld kwam 56 procent van het electoraat stemmen. Maar 205 kiesdistricten rapporteerden een opkomst van meer dan 90 procent en in 23 kiesdistricten was de opkomst zelfs 100 procent. Dat zijn opkomstpercentages zoals we die kennen uit andere delen van de Kaukasus – de Russische deelrepublieken Tsjetsjenië, Dagestan en Ingoesjetië.

Klachten onderzoeken

Klachten onderzoeken
En tenslotte de afhandeling van de klachten. Op dit punt zou Saakasjvili zijn critici toch makkelijk de mond kunnen snoeren – door alle klachten serieus te laten onderzoeken en zo te bewijzen dat de oppositie oproer kraait op grond van valse aantijgingen.

Klachten onderzoeken
Het OVSE-rapport stelt echter vast dat de rechtbanken en de kiescommissie ‘op alle niveaus’ niet ‘volledig en adequaat het aanzienlijke aantal klachten over onregelmatigheden hebben behandeld of onderzocht’. De meeste van de honderden klachten van de oppositie en lokale ngo’s werden om technische reden nietig verklaard. Ook bereikte de OVSE berichten dat plaatselijke overheden, politie en rechtbanken het indienen van klachten ‘actief ontmoedigden’.

Klachten onderzoeken
De Georgische autoriteiten reageerden snel op het jongste rapport. De algemene lijn is dat de vastgestelde fouten te klein en te weinig zijn om de einduitslag te beïnvloeden. Op andere zaken wordt niet ingegaan.

Klachten onderzoeken
De OVSE publiceert ook elders in de regio regelmatig waarnemingsrapporten die overlopen van de onregelmatigheden, maar waar toch een optimistische conclusie aan vastzit. Zo lijken deze rapporten een soort aanmoediging aan landen in een overgangsfase om op de goede weg voort te gaan.

Klachten onderzoeken
Soms krijgt dat surrealistische trekjes, zoals bij de parlementaire verkiezingen in Kazachstan het afgelopen jaar. Daar belandden alle zetels in handen van de partij Noer Otan van president Nazerbajev. Normaliter gaat er dan een rood lampje branden, maar bij de OVSE heette het ‘een welkome vooruitgang, hoewel niet aan alle internationale normen is voldaan’. David Wilshire, het hoofd van de waarnemers van de Raad van Europa stelde: ‘Het opbouwen van een democratie is een lange en moeilijke taak.’

Klachten onderzoeken
Zeker, zeker.

Klachten onderzoeken
Maar in Georgië zet het Westen zijn geloofwaardigheid op het spel. Het is geen geheim dat Georgië een strategisch gelegen bondgenoot van het Westen is en doorvoerland van de enige pijpleiding die Kaspische olie zonder Russische omweg naar Europa vervoert. Het is ook waar dat het land een wankele stabiliteit kent. Dat komt mede door Rusland, dat twee afvallige gebieden in Georgië heeft omarmd en er alles aan doet het democratische, pro-westerse experiment van Saakasjvili te doen mislukken.

Klachten onderzoeken
Hebben zulke overwegingen een rol gespeeld bij de graagte waarmee westerse regeringen Saakasjvili bleven steunen na de verkiezingen?

Klachten onderzoeken
De OVSE heeft bij monde van woordvoerder Budden een excuus: ‘Lees onze rapporten!’ Die staan barstensvol kritiek. Ja, maar waarom dan de onmiddellijke conclusie – temidden van alle onzekerheid over onregelmatigheden – dat het toch overwegend goed was? En wat is het excuus van westerse regeringen, die hier nog vaak door Moskou aan herinnerd zullen worden, als ze weer eens het democratisch gehalte van Russische verkiezingen onder vuur willen nemen.

Klachten onderzoeken
Het valt te begrijpen dat de definitie van democratische verkiezingen wel eens wordt opgerekt in de landen van de voormalige Sovjet-Unie. Maar wie daarin te ver gaat, geeft de beste wapens in deze strijd aan de autocratische krachten in deze regio. En die hadden de wind toch al in de zeilen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden