Onze gids deze week

'Saaie massaproducten zijn er meer dan genoeg'

Het Groninger Museum beschouwt hij als zijn belangrijkste gebouw, maar Alessandro Mendini ( 83 ) ontwerpt liever producten. Veel kunstenaars hebben hem geïnspireerd, sommigen vooral om zich tegen af te zetten.

Beeld Els Zweerink

In zijn woonplaats Milaan is de World Expo 2015 het gesprek van de dag. Dus Alessandro Mendini (83) zal het iedereen aanraden, de grootse wereldtentoonstelling met meer dan 140 landenpaviljoens die deze zomer in de tweede stad van Italië wordt gehouden. Maar zelf is hij nog niet geweest. Hetzelfde geldt voor Art & Food, nu te zien in het designmuseum Triennale in Milaan. Iedereen heeft erover, zo superbo is deze expositie waarin de steeds veranderende rol van voedsel in ons leven wordt verkend met kunst van zowel Marina Abramovich als Auguste Renoir, maar ook met een eettafel van designer Verner Panton of een keukenconcept van architect Le Corbusier. Van Mendini is onder meer een servies met glazen en bestek te zien.

Zelfs naar de Biënnale van Venetië is hij niet geweest. Terwijl zijn radicale ideeën - 'design en architectuur zijn er voor het volk, niet voor de elite' - in 1968 zijn gevormd door de protesten op deze belangrijkste kunstmanifestatie ter wereld. Sindsdien heeft hij geen jaar overgeslagen. 'Ik ga dus zeker nog.'

Zo gaat dat als het leven brozer wordt. Dan moeten er radicale keuzes worden gemaakt. In het geval van Mendini is dat terug naar de essentie. 'Olijfolie, brood en verse tomaten, misschien met wat prosciutto en mozzarella', is het antwoord op de vraag naar zijn favoriete maaltijd. 'De smaak van het echte Italië, het platteland. Die moderne Michelinkoks zijn misdadigers. Tien verschillende gerechten die allemaal ook weer tien verschillende smaken hebben. Wat moet ik daar bij voelen?'

Zijn favoriete kleding is het uniform van de welgestelde Italiaanse heer die zijn status niet meer hoeft te etaleren. Een zacht katoenen hemd onder een kanariegele pullover en eenvoudige ribbroek boven instappers van zacht suède. Comfortabel en toch verzorgd. 'Van welk merk? Daar let ik niet op.' Behalve dan de schoenen. Die moeten Hermès zijn. 'Geen merk ter wereld met zo'n hoge graad van vakmanschap.'

CV

16 augustus 1931 Geboren in Milaan

1959 afgestudeerd in architectuur aan de Politechnico Milano

1977 toetreding tot het radicale ontwerpplatform Alchimia

1978 ontwerpt de Proust Chair, zijn bekendste ontwerp

1979 winnaar Compasso d'Oro, de belangrijkste Italiaanse designprijs

1980-1985 hoofdredacteur van design- en architectuurmagazine Domus

1981 art director van het Italiaanse designlabel Cassina

1989 oprichting Atelier Mendini met broer Fransesco Mendini

1993 ontwerp Groninger Museum

1994 ontwerp kurkentrekker 'Anna G' voor Alessi, zijn bestverkochte ontwerp

2014 verkiezing tot Europees Architect van het Jaar

Sloophamer van het modernisme

Het staat allemaal in schril contrast met zijn uitbundige ontwerpen. Mendini is de menselijke sloophamer van de in beton gegoten dogma's van het modernisme. Na een studie architectuur in zijn geboortestad Milaan maakt hij in de jaren zeventig en tachtig faam met weelderige objecten, veelal vervaardigd met ambachtelijke technieken en in harde fluorkleuren of broeierige pasteltinten. Zijn Alessi-kurkentrekker in de vorm van een vrouwtje (Anna) is nog steeds een bestseller. Tweedehands meubels krijgen decoraties die verwijzen naar bekende kunststromingen. Van dit antidesign kijken we tegenwoordig niet meer op, maar veertig jaar geleden was het een cultuurschok. Schreeuwerig. Jazeker. Kitsch? Wellicht. Maar dan wel intellectueel onderbouwd. 'Ik wil meer persoonlijke producten ontwerpen, als tegenwicht tegen de oprukkende massaconsumptie. Daarom kies ik historische referenties en een handmatige productie.'

De botten mogen dan stram zijn, de nieuwsgierige, bijna gretige blik verraadt dat zijn geest nog jong en lenig is. Met zijn jongere broer Francesco (76) vormt hij sinds 1989 het ontwerpbureau Atelier Mendini. Hij is nog elke werkdag te vinden in de studio, waar hij werkt aan opdrachten van Brazilië tot Zuid-Korea.

In Nederland kennen we hem van het Groninger Museum, de postmoderne suikertaart uit de jaren negentig - zijn 'belangrijkste gebouw', zegt hij zelf. Hij schrijft gedichten, maakt schilderijen en werd eerder dit jaar nog uitgeroepen tot Europees Architect van 2014; niet slecht voor een 83-jarige. Dit voorjaar lanceerde hij de sculpturale vaas Primavera voor de Brabantse aardewerkproducent Cor Unum. Met zijn expressieve puntvorm en markante geelgroene kleur is het een vintage Mendini. De oplage is gelimiteerd tot 35 stuks, omdat elke vaas met de hand wordt gemaakt. Want: 'Saaie massaproducten zijn er nog steeds meer dan genoeg.'

Beeld Els Zweerink

1. Stad: Milaan

'Ik zou nergens anders kunnen wonen. Overal ben je omringd door cultuur en design. In de restaurants en winkelstraten maar ook in de industriegebieden rond de stad. Milanezen zijn direct, precies en werken extreem hard. De enige plek waar ik ben geweest die ermee is te vergelijken is Seoul in Zuid-Korea. Daar ben ik de laatste tijd vaak vanwege een aantal opdrachten. Ik voel de me daar erg thuis. Maar Milaan is ook een neurotische stad. De drukte en het lawaai kunnen verstikkend zijn'.

Als op commando volgt een diepe, rochelende hoest - de dagelijkse tol van de uitlaatgassen en het stadsstof. 'Eigenlijk kan ik hier ook niet wonen. Dit is geen mooie stad, al zijn er natuurlijk mooie gebouwen en parken. Maar je moet ze maar net weten te vinden. Eigenlijk houd ik niet van Milaan.'

Vluchten doet Mendini naar zijn buitenhuis in de bergen bij Bergamo. 'Nee, ik houd ook niet van bergen, haha. Maar ik heb dit huis ooit gekocht voor mijn ouders. Nu zijn het vooral de herinneringen die mij trekken.'

Stad: Milaan.'Ik zou nergens anders kunnen wonen. Overal ben je omringd door cultuur en design.'Beeld Gabriel Bouys / Getty

2. Museum: Fondazione Prada van architectenbureau OMA (Rem Koolhaas), Milaan

'Musea zijn de nieuwe kerken. Hier gaan mensen naartoe voor troost en antwoorden. Natuurlijk moet het museumgebouw zelf ook een kunstwerk zijn. Maar door het grote geld op de kunstmarkt zijn de gebouwen belangrijker geworden dan de kunst die erin staat. Het maakt ook niet uit of ze in Moskou of in Abu Dhabi staan, ze zien er allemaal hetzelfde uit. Wat telt is prestige.


'Dat maakt het nieuwe museum van Rem Koolhaas voor Prada zo bijzonder. Koolhaas is de intelligentste van de moderne architecten, maar zijn gebouwen kunnen lomp en minachtend voor de omgeving zijn, bijna cynisch. Maar met dit museum voor Prada heeft hij juist de kracht van de bestaande architectuur benut.' Het kunstcentrum is gehuisvest in een oude distilleerderij in een onbetekenende buitenwijk van Milaan. De blikvanger is een gevel die is bedekt met een laag bladgoud, goedkoper dan marmer en slijtvaster dan verf, aldus Koolhaas. 'Het is radicale en totaal nieuwe architectuur en toch is het onlosmakelijk verbonden met Milaan. Het kan alleen hier staan.'

Museum: Fondazione Prada, Milaan. 'Met dit museum heeft Rem Koolhaas juist de kracht van de bestaande architectuur benut.'Beeld Els Zweerink

3. Museum: Fondation Louis Vuitton van Frank Gehry, Parijs.

'Nieuwe musea worden steeds meer inwisselbaar. Behalve één: het museum dat de Amerikaanse architect Frank Gehry heeft gebouwd voor Louis Vuitton in Parijs. De vorm is zo krachtig. En het heeft een ambachtelijke kwaliteit. Je kunt zien hoe het is gemaakt. Gehry is geen architect maar een beeldhouwer.' Met een mild spotlachje: 'Misschien zou hij wel wat minder moeten bouwen. Zelfs zijn gebouwen beginnen op elkaar te lijken.'

4. Kunststroming: Expressionisme

'Ik ben niet zo geïnteresseerd in individuele kunstenaars. Fascinerender vind ik kunsthistorische stromingen met een heldere filosofische of maatschappelijke visie. Daarin is de tijdgeest veel beter vastgelegd. Het expressionisme met zijn nadruk op gevoelsleven en symboliek heeft mij het meest beïnvloed.


'In de jaren zeventig heb ik mij met het ontwerpplatform Studio Alchymia en als hoofdredacteur van architectuurbladen als Domus sterk gemaakt voor design dat emoties oproept of de fantasie prikkelt. Ik wil geen kille gebruiksvoorwerpen ontwerpen maar unieke producten. Ieder mens is anders en moet een product kunnen kiezen dat bij hem past.


'Als ik toch een favoriet expressionistisch kunstwerk moet noemen, kies ik het Goetheanum van Rudolf Steiner in het Zwitserse dorpje Dornach. Steiner heeft met dit gebouw een verbinding gelegd tussen gevoel en spiritualiteit en het alledaagse leven. Het leent zich voor allerlei functies, van toneelvoorstellingen tot politieke bijeenkomsten. Dit woeste gebouw is een betonnen droom.'

5. Gebouw: Villa Rotonda van Andrea Palladio, Vicenza

'Hoewel al meer dan 450 jaar oud is de Villa Rotonda nog steeds het belangrijkste gebouw voor elke Italiaanse architect. Dit Renaissance-gebouw van architect Andrea Palladio is gebaseerd op de klassieke architectuur van de Grieken en Romeinen. Tegelijkertijd is het ook het eerste moderne gebouw met een heldere symmetrie. De schoonheid ervan is onbetwist.


'Ook voor mij was het heel belangrijk tijdens mijn opleiding tot architect, maar dan vooral omdat ik me er tegen kon afzetten. Dat nooit, dacht ik. De rationaliteit ervan staat me tegen. Daarom ben ik uiteindelijk producten gaan ontwerpen. Ik kan mij daarmee veel vrijer uitdrukken dan met architectuur.'

Gebouw: Villa Rotonda, Vicenza. 'Ook voor mij was het een belangrijk gebouw tijdens mijn opleiding, maar dan vooral om me ertegen af te zetten.'Beeld Guido Baviera / HH

6. Ontwerper: Dieter Rams

'Mijn grote vriend én tegenpool', lacht Mendini. De strenge Duitse minimalist bewees met zijn baanbrekende ontwerpen voor elektronicamerk Braun in de jaren zestig dat een product ook spannend kan zijn zonder decoraties of opvallende kleuren. De twee ontwerpers voerden een levendige polemiek, gebaseerd op wederzijds respect.

'Ik vind het zo knap dat je met slechts een paar scherpe lijnen van een functioneel scheerapparaat toch een poëtisch object kunt maken. Zijn producten zijn zo sierlijk en ook begeerlijk. Maar hoe knap ook, ze raken alleen mijn geest, niet mijn gevoel.'

Ontwerper: Dieter Rams (hier: de Braun TP1).'Mijn grote vriend en tegenpool. Zijn producten zijn sierlijk en begeerlijk.'Beeld .
Beeld Els Zweerink

7. Kunststroming: Futurisme

'Ik houd van klassieke muziek en opera. Maar het vermoeit mij te veel. Ik ben nogal visueel ingesteld. Ook het theater bezoek ik zelden. Films kijk ik niet. Mijn enige liefde is kunst. In een kunststroming als het futurisme komt alles samen. Muziek, literatuur, schilderkunst, architectuur, vormgeving. De verwoestende energie en de nietsontziende vernieuwingsdrang ervan is imponerend en intimiderend.


'Ik ben er niet letterlijk door beïnvloed. Daarvoor is het veel te star. Je kunt ook bijna niet zeggen dat je er bewondering voor hebt, want het is besmet door de banden met het fascistische regime in het Italië van de jaren dertig. Maar het laat me niet onberoerd.'

8. Gebouw: Stocletpaleis van Josef Hoffmann, Brussel

'Dit is geen architectuur meer maar een symbolistisch gesamtkunstwerk. Nog steeds ontdek ik nieuwe verborgen boodschappen in de decoraties of de meubels.' Met invloeden van abstractie en kubisme luidde dit art-decogebouw een nieuw tijdperk van de architectuur in. Het is in 1911 gebouwd als residentie van een rijke zakenman die Hoffmann totale vrijheid en een bijna onbeperkt budget gaf.

'Dat soort opdrachten is zeldzaam tegenwoordig. Hoffmann betrok ook bevriende kunstenaars en architecten van de Wiener Werkstätte bij het ontwerp, zoals Gustav Klimt, die een muurschildering maakte. Ik heb het Stocletpaleis - heel losjes - als basis genomen voor het Groninger Museum met zijn gespiegelde entree met in het midden een toren. Ook kreeg ik zo het idee om designer Philippe Starck en architectenbureau Coop Himmelb(l)au bij het ontwerp van dit museum te betrekken.'

Gebouw: Stocletpaleis, Brussel. 'Nog steeds ontdek ik nieuwe verborgen boodschappen in de decoraties of de meubels.'Beeld ANP

9. Schrijver: Marcel Proust

'Wat de boeken van Marcel Proust zo bijzonder maakt, is dat hij schrijft als een pointillistische schilder. Hij rijgt woorden aaneen tot de prachtigste zinnen. Vervolgens creëert hij met al die losse zinnen weer een compleet nieuwe wereld. Dat idee van losse creaties die samen iets nieuws vormen, zie ik als een metafoor voor mijn werk. Een gebouw, een vaas, een poster - alles staat op zichzelf, maar het past bij elkaar en vormt samen mijn wereld. Proust was ook een scherpe criticus van de heersende regels voor wat mooi of lelijk was in zijn tijd.

'Als eerbetoon heb ik de Proust Chair naar hem vernoemd. Dit is een oude leesstoel die ik eind jaren zeventig beschilderde met een pointillistische decoratie in crazy kleuren als roze en paars. De stoel was een statement tegen de saaie lelijkheid van het modernisme. De goede smaak van mijn tijd, zeg maar.'

Schrijver: Marcel Proust.'Proust schrijft als een pointillistische schilder. Hij rijgt woorden aaneen tot de prachtigste zinnen.'Beeld HH

10. Product: Apple

'De producten met het meest indrukwekkende design zijn van Apple. Hun smartphones, iPods en tablets en nu weer een horloge zijn compleet nieuwe producten, maar door de slimme vormgeving lijkt het alsof ze er altijd zijn geweest. Ze zijn zo makkelijk te bedienen dat ze onmisbaar zijn geworden. En daardoor ook gevaarlijk.'

De gestroomlijnde en technocratische Apple-producten staan haaks op de expressieve ontwerpstijl van Mendini. Is er iets dat hij zou veranderen aan het Apple-design?

'Ik kan daar niks over zeggen', zegt hij met een geheimzinnige glimlach en pretogen die over de kenmerkende ronde brillenglazen turen. 'Ik werk momenteel aan mijn eerste computer voor een Koreaanse fabrikant. Nee, niet Samsung maar een klein dochterbedrijf.'

Beeld Els Zweerink

11. Eigen product: Amuleto, voor Ramun

'Je laatste product moet altijd je beste zijn. Anders doe je iets niet goed', zegt hij met een ondeugende hoofdknik die balanceert tussen spot en ernst. Op tafel staat de Amuleto, een speelse lamp met conische voet en twee ringen in felle kleuren, verbonden met een ranke constructie. Mendini ontwierp de lamp anderhalf jaar geleden voor het Zuid-Koreaanse designlabel Ramun.

'Door de led-technologie zijn lampen steeds vreemder geworden. Een lamp ziet er tegenwoordig uit als een ruimteschip. Ik heb een ouderwetse bureaulamp willen maken waar je vrolijk van wordt. Waar je zelf de kleuren van kunt kiezen en waar je aan kunt draaien.

'Het is als een amulet waaraan je je hecht en die voldoening biedt; vandaar dus die naam Amuleto. Tegelijkertijd is het ook een strakke, moderne lamp zonder snoeren; hij is energiezuinig en dimbaar en heeft een ultralange levensduur.'

Eigen product: Amuleto, voor Ramun.'Ik heb een ouderwetse bureaulamp willen maken waar je vrolijk van wordt.'Beeld .

12. Ontwerper: Jaime Hayon

'Ik houd van Jaime Hayon. Als mens, hij is een van de levendigste en aardigste personen die ik ken. Maar ik houd ook van zijn werk. Ik ga binnenkort een project met hem doen voor een Zuid-Koreaanse fabriek. Daar kijk ik erg naar uit. Natuurlijk herken ik mezelf in hem. Zijn werk is zo levendig en vrij. Hij laat zijn fantasie gewoon gaan. Als een kind. Voor ontwerpers als Jaime bestaat er geen mooi of lelijk, geen goed of slecht. Zo heb ik ook mijn hele leven gewerkt. Weg met de regels.'

Ontwerper: Jaime Hayon. 'Zijn werk is levendig en vrij. Geen regels.'Beeld .Jaime Hayon
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden