Saai = Leuk

Munt slaan uit wetenschap is de trend. Fundamenteel onderzoek is daarom steeds lastiger te verkopen, merken wetenschappers.

'Regelmatig kijken mensen me vreemd aan: wat moet je daar nou mee?', vertelt evolutiebioloog Peter Roessingh van de Universiteit van Amsterdam. Hij onderzoekt motten. Een bepaald type, waarvan er in Nederland liefst negen soorten zijn die allemaal op hun eigen plant leven. Ze lusten niets anders en gaan nog liever dood dan dat ze van een andere plant eten. Roessingh wil weten wat er precies aan de basis ligt van zo'n sterke specialisatie. Fundamenteel onderzoek. Maar het verveelt niet.


Zo ook het werk van Yvette van Kooyk, moleculair immunoloog bij VUmc. Ze onderzoekt het afweersysteem en is daarbij bezig met fundamentele processen van cellen. Interessant, want: 'Er zit een enorme gelaagdheid in mijn werk. Een wereld van kennis gaat erachter schuil.'


Maar het is een hele klus om fundamentele wetenschap aan de man te brengen. Zeker als het gaat om de financiering. Het moet tegenwoordig maatschappelijk verantwoord, klinisch relevant, praktisch toepasbaar.


'Fundamenteel onderzoek is een vies woord geworden', zegt Van Kooyk. Dient het geen direct maatschappelijk doel, of is het een weinig sexy onderwerp, is het moeilijk om geld los te krijgen. De geldschieter wil klinische relevantie zien.


'Valorisatie' is bij het verkrijgen van financiering essentieel, merkt Van Kooyk; wat voor waarde levert de kennis die je verzamelt op voor de maatschappij?


Wetenschap moet verzilverd worden. Het kabinet wil dat fundamenteel onderzoek aansluit op de economie en kwam daarom in 2011 met het topsectorenbeleid, dat zich richt op kennis die de industrie goed van pas komt. De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) - de grootste financier van wetenschappelijk onderzoek - noemt desgevraagd twee factoren die belangrijk zijn voor de beoordeling van een onderzoeksvoorstel: naast het belangrijkste criterium 'wetenschappelijke kwaliteit', telt ook nadenken over 'kennisbenutting' mee.


NWO wil het gebruik van wetenschappelijke kennis buiten de wetenschappelijke wereld bevorderen, zegt een woordvoerder. 'Publiek en privaat gebruik van wetenschappelijke kennis', zoals dat in jargon heet, draagt volgens de geldschieter bij aan Nederland als 'kennissamenleving'.


Toch zegt NWO, dat een groot deel van haar budget moest oormerken voor de topsectoren, wel degelijk ook onderzoek te financieren waarbij een maatschappelijke toepassing nog lang niet in zicht is, zoals vaak het geval is bij fundamenteel onderzoek. 'Regelmatig is fundamenteel onderzoek ook relevant voor een topsector.'


Er moet dan alleen wel aan een andere voorwaarde worden voldaan: de onderzoeker moet op een bevredigende manier kunnen betogen dat een duidelijke 'kennisbenutting' ontbreekt. Hij moet zo dus aantonen dat hij wel over een mogelijke toepassing heeft nagedacht. In de breedste zin van het woord: ook een goede uitleg of kennis delen met collega's van een ander vakgebied kan vallen onder het kopje 'kennisbenutting'.


'Nog steeds is er geld voor excellent fundamenteel onderzoek, maar valorisatie wordt belangrijker', erkent ook Hans Clevers, president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Toch kun je kennisbenutting niet vragen van iedere wetenschapper, vindt hij. 'Per definitie kun je over fundamenteel onderzoek niet zeggen dat er een maatschappelijke relevantie aan moet zitten. Veel is niet vooraf gepland.'


Dat is precies het argument van veel voorstanders van fundamenteel onderzoek. 'Valorisatie is een verschrikking', zegt bijvoorbeeld theoretisch sterrenkundige Vincent Icke. De Leidse hoogleraar benadrukt dat maatschappelijke relevantie er altijd is, maar het kan jaren duren voordat dat doorgedrongen is. 'Een ontoepasbaar feit bestaat niet', zegt Icke. 'Wat je aan wetenschap te danken hebt is gigantisch. Zelfs het elastiek uit je onderbroek is toegepaste scheikunde. Maar valorisatie voorafgaand aan fundamenteel onderzoek gaat niet lukken'.


Valorisatie is een misvatting, vindt ook mottenonderzoeker Roessingh. 'In wetenschap is helemaal geen nut nodig', zegt hij. Onderzoek moet volgens hem door nieuwsgierigheid gedreven zijn. Toepassing van kennis is helemaal niet mogelijk als je het fundament niet kent. Pure kennis verzamelen om de kennis: dat is wetenschap, vindt Roessingh. 'De toepassing volgt dan vanzelf'.


Voorbeelden van achteraf toepasbare fundamentele kennis zijn er te over. Roessingh vertelt over het Dopplereffect, de verandering in de toonhoogte van geluid door snelheid, zoals bij een ambulance die voorbij zoeft. Dat is op papier bedacht door een theoreticus. Maar de Nederlandse meteoroloog Buys Ballot wilde weleens testen of het klopte. Hij bedacht een experiment - zonder meetinstrumenten, want het was in 1845: hij liet een stel musici met een absoluut gehoor langs een spoor staan en naar een passerende trein luisteren met daarop een muzikant die een zuivere a blies. En jawel: Dopplers theorie bleek te kloppen. 'Maar het zal wel geen enkel nut hebben', schreef Buys Ballot letterlijk in zijn verslag. Hij had ongelijk. 'Deze kennis wordt nu overal gebruikt', legt Roessingh uit.


Een ander voorbeeld is het broeikaseffect, dat ontdekt werd op Venus en vervolgens ook op de aarde zo bleek te werken. 'Of de tomtom: die zou er niet zijn geweest zonder relativiteitstheorie', zegt Icke.


Ook Roessingh denkt dat zijn werk op den duur toepasbaar wordt. Bijvoorbeeld in de landbouw. 'Als je goed begrijpt hoe soortvorming werkt, kun je dat gebruiken bij de insectenbestrijding', legt hij uit. Een voorbeeld daarvan is de coloradokever, die wereldwijd veel schade aanricht. De kever kwam voor op wilde verwanten van de aardappel en stapte over op de cultuuraardappel toen de Amerikaanse kolonisten die introduceerden.


Overigens is het geen kennisbenutting die fundamenteel onderzoek drijft, maar eigen nieuwsgierigheid. De wetenschapper moet niet met een eventuele toepassing in zijn achterhoofd aan het werk gaan, want dat beperkt. 'Je doet onderzoek om te weten hoe alles in elkaar zit', zegt Van Kooyk van het VUmc. Daarvoor is een vrijheid van denken nodig. 'Door nieuwsgierigheid gedreven wetenschappers zijn vaak creatiever, zij voelen zich meer aangetrokken tot een onderwerp', meent Clevers.


Of het vakgebied van fundamentele onderzoekers als Roessingh en Van Kooyk zal overleven, is moeilijk te zeggen. 'Ik heb geluk gehad: voor een van mijn onderzoeken heb ik subsidie ontvangen', zegt Van Kooyk. 'Maar ik merk bij andere onderzoekers een enorme terugloop. Dat zal over een aantal jaar merkbaar worden'. Ook volgens Roessingh wordt het er niet makkelijker op. Er gaat veel tijd in zitten om het onderzoek juist te formuleren als fundamenteel werk met uitzicht op toepassing, om geld los te peuteren. 'De vraag is of het productief is om te proberen de toepassing al in het onderzoek te bouwen', aldus Roessingh.

Peter Roessingh

'Ik houd me verre van zaken als lobbyen om geld. Dat is allemaal politiek. Nieuwsgierigheid is het belangrijkst.'

Yvette van Kooyk

'Onderzoek is een creatief proces, zonder vooraf duidelijke uitkomst. Iets nieuws vinden is fantastisch. Maar de resultaten solide maken is veel herhaling en dat is soms saai.'

Erik Kwakkel

'Mensen denken misschien: wat gek, wat saai, een middeleeuws boek. Maar ik koppel dat aan dingen die mensen wel kennen.'

LOF DER SAAIHEID

Is fundamenteel onderzoek niet ontzettend saai? Dat is komende donderdagavond een van de vragen die centraal staan bij de wetenschapsshow Naturalis After Dark, met als thema de leuke kant van saai.


'Bepaalde wetenschap is oersaai.', zegt Vincent Icke. Volgens de Leidse sterrenkundige zijn twee soorten onderzoek oninteressant: onderzoek met een duidelijke vraag - 'als je een duidelijke vraag kunt stellen, betekent dat dat je het antwoord al weet' en verzamelonderzoek - 'je kunt een heleboel data bij elkaar sprokkelen, maar dan heb je alleen een stapel gegevens'.


Maar veel wetenschap is juist interessant, zoals zijn eigen vakgebied theoretische natuurkunde. Mensen hebben er volgens hem alleen een verkeerd beeld van. 'Als ze het saai vinden, weten ze er niet genoeg van', aldus Icke.


Dat zegt ook Erik Kwakkel, boekhistoricus aan de Universiteit Leiden. Hij vindt het dan ook belangrijk dat wetenschappers zich inspannen om te laten zien hoe boeiend hun onderzoek is. Zelf onderzoekt hij middeleeuwse boeken. 'Mensen vinden het misschien gek, onderzoek naar oude boeken. Maar dan probeer ik het te koppelen aan dingen die ze wel goed kennen: iedereen heeft wel een boek in de kast staan. Het is bijvoorbeeld leuk om te bedenken dat onze moderne boeken middeleeuwse afmetingen hebben'.


Kwakkel is veel bezig met 'marketing', zoals hij het zelf noemt: 'Ik moet mijn vak vertalen naar het grote publiek toe. Als ik dat niet doe, dan ben ik straks misschien de enige die zich met middeleeuwse boeken bezig houdt'. Hij zorgt dat hij veel in de media komt, is actief op sociale media, gebruikt veel visueel materiaal om zijn verhaal te vertellen. Maar, zegt hij, 'voor mij is het makkelijk om mijn onderzoek aansprekend te maken. Het gaat om een tastbaar object.'


Je als wetenschapper bezighouden met publiekscontact vindt immunoloog Van Kooyk ook heel belangrijk. Niet alleen voor het publiek, maar ook voor de wetenschapper zelf. Wanneer je aan een onwetend publiek moet uitleggen over je onderzoek, is dat meteen een goede les: wat ben ik aan het doen, wat is daarvan het belang?


En ja: sommige wetenschap is misschien voor veel mensen te ver van hun bed, denkt bioloog Roessingh. Hij kan zich voorstellen dat ze zulk onderzoek dan saai vinden. Maar voor wetenschappers is het als een puzzel: 'Als ik naar een sudoku kijk, vind ik dat ook heel saai. Maar er zijn mensen die heel graag zo'n getallenpuzzeltje oplossen.'

Naturalis After Dark:

Hoe saai is dít? Over suffe science en verveelde apen. Met bingo en een spoedcursus vervelen voor volwassenen. Donderdag 24 april, 20 uur, Naturalis Leiden. www.naturalisafterdark.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden