's Werelds beste schaker heeft geen flauw benul

Het schaakprogramma Deep Blue heeft niet alleen wereldkampioen Kasparov verslagen, maar ook de sceptici die zeiden dat de computer nooit van de mens kan winnen....

Het schaakprogramma dat in Philadelphia een titanenstrijd levert met de menselijke wereldkampioen Kasparov, heet eigenlijk helemaal niet Deep Blue, maar Deep Thought. De geestelijke vaders, Feng-hsiung Hsu en Murray Campbell, hebben de naam zeven jaar geleden veranderd op verzoek van hun sponsor IBM, alias The Big Blue. En de wedstrijd die live via Internet is te volgen, speelt zich af op een grijs-blauw speelveld, de huiskleuren van de computergigant.

Schaken doet wat commercie betreft niet onder voor andere sporten. De rol van de sponsor is overigens minder bedenkelijk dan bijvoorbeeld bij voetbal. IBM levert een wezenlijke bijdrage aan de strijd. De 256 processoren waar Deep Blue op draait, zijn speciaal voor het programma ontworpen en de makers zijn in dienst van het bedrijf. Wat dat betreft is computerschaak te vergelijken met de autoracerij.

De tweekamp is vooral een publieksspektakel, dat doet denken aan de landing op de maan. Technisch noch wetenschappelijk was dat echt een doorbraak. Het was voornamelijk een overwinning op de menselijke tegenstanders. Bij de tweekamp om de maan waren dat de Russen, in Philadelphia zijn het de sceptici die altijd hebben beweerd dat een computer nóóit in staat zou zijn de mens te verslaan.

Tegelijkertijd lost de schaaktweekamp het spookbeeld op dat de afgelopen decennia rond kunstmatige intelligentie heeft gehangen en zo angstaanjagend mooi werd verbeeld door de computer HAL in de film 2001: A Space Odyssey. HAL was de intelligente computer die met de controle over het ruimtevaartuig ook de macht greep en uiteindelijk de mens vernietigde. Vijf jaar verwijderd van de filmtitel is duidelijk dat de techniek zo niet in elkaar steekt.

Het schaakspel is een ideaal terrein voor het onderzoek naar kunstmatige intelligentie, omdat het uitermate complex is, maar ook verloopt volgens eenvoudige, strakke regels. Theoretisch zijn er naar schatting 10120 mogelijke partijen van veertig zetten, een getal dat vele malen groter is dan het aantal atomen in het zichtbare heelal. Zelfs Deep Blue, dat in staat is binnen drie minuten tussen de vijftig en honderd miljard stellingen te evalueren, zou een eeuwigheid nodig hebben om die mogelijkheden door te rekenen.

'Er is geen sprake van het einde van het schaakspel', stelt prof. J. van den Herik, hoogleraar informatica aan de Rijksuniversiteit Limburg en een van de belangrijkste experts op het gebied van computerschaak. Eerder kraakte zijn onderzoeksteam het spel Vier-op-een-rij door te bewijzen dat wit in principe altijd wint. Geen mens die een computer op dat gebied nog ooit zal kunnen verslaan. 'Daarmee is dat spel nog niet minder interessant geworden voor mensen.'

Van den Herik is overigens wel verrast door de eerste partijen in de tweekamp. Hij had voorspeld dat Kasparov de computer uit economische overwegingen wat speelruimte zou geven in de strijd om vierhonderdduizend dollar. 'Dan wordt hij in de nabije toekomst nog eens voor zo'n lucratieve wedstrijd uitgenodigd.' Maar de eerste matches sloegen alles. 'Nu ik zie hoe Kasparov speelt, is duidelijk dat van een dergelijke strategie geen sprake is. Hij heeft het gewoon moeilijk.'

Overigens is het voor de hoogleraar niet zo heel erg belangrijk wie er wint. 'Als Deep Blue nu wint, verliest het programma wellicht nog een volgend duel. Of andersom. Maar vóór het einde van de eeuw staat de superioriteit van de computer vast.'

Nederland vervult op de achtergrond een belangrijke rol bij de strijd in Philadelphia. 'De kracht van Deep Blue is zelfs voor een groot deel te danken aan een Nederlander. Het programma Fritz van Frans Morsch versloeg Deep Blue vorig jaar bij de wereldkampioenschappen computerschaak in Hong Kong. Toen bleek dat Deep Blue zwak was in de openingsfase van het spel. De programmeurs hebben vervolgens dankbaar gebruik gemaakt van die kennis.' Drie jaar eerder werd Nederland ook al wereldkampioen met Ed Schröders Rebel.

Volgens Van den Herik is de enorm toegenomen kracht van Deep Blue niet alleen te danken aan de verbeteringen van de speciaal voor het schaken ontworpen hardware. De verbeteringen stellen het programma in staat duizend keer zo snel te rekenen als zes jaar geleden. Die toename is onder meer te danken aan geschikte algoritmen voor het toepassen van parallellisme, het parallel gebruik van meerdere computers ofte wel processoren.

'Domme rekenkracht is echter niet voldoende. Belangrijke vorderingen zijn geboekt met strategie en dus de programmeertechniek. Het programma kijkt nu bijvoorbeeld beter naar de mogelijkheden van de tegenstander. Net als een menselijke schaker verplaatst het zich in diens positie en onderzoekt welke gevaarlijke zetten er kunnen worden gedaan. Vervolgens wordt gezocht naar posities om dat gevaar te ontwijken.'

Het verschil tussen mens en machine wordt wel intuïtie genoemd. Kasparov kan niet meer dan twee stellingen per seconde doornemen, tegenover de honderden miljoenen evaluaties van Deep Blue. Het verschil is dat Kasparov zich automatisch beperkt tot de relevante zetten en een computer daarentegen alle mogelijkheden bekijkt.

Van den Herik: 'Ook die voorselectie is aangepakt. Het programma beperkt zich zoveel mogelijk tot zetten die iets opleveren, bijvoorbeeld door te onthouden welke posities reeds zijn doorgerekend.' Om de strategie te bepalen, maakt Deep Blue onder meer gebruik van een database waarin alle belangrijke schaakpartijen van de afgelopen honderd jaar zijn opgeslagen.

Van de kritiek dat een computer 'lelijk' schaakt, trekt Van den Herik zich weinig aan. 'Dat is een discussie waar je niet verder mee komt. Het is te vergelijken met het probleem dat de filosoof Hillary Putnam eens schetste van de mier die in het zand een spoor trekt dat een perfecte karikatuur van Winston Churchill blijkt te zijn. Is dat een tekening? Ja. Weet de mier dat hij tekent? Nee. Maar dat is voor het resultaat helemaal niet relevant.'

De vergelijking schetst meteen het dilemma in de eindeloze discussie over kunstmatige intelligentie, die overigens de laatste jaren wat is geluwd nu er steeds vaker gebruik wordt gemaakt van de minder beladen term 'kennistechnologie'. Dat een computer met berekeningen een beter resultaat weet te behalen dan een mens met hersenwerk, maakt hem nog geen genie.

Van den Herik, die de omstreden opvatting aanhangt dat exclusief menselijk geachte eigenschappen als 'intuïtie' en 'creativiteit' op den duur programmeerbaar zijn, zegt het zo: 'Deep Blue mag dan straks de beste schaker ter wereld zijn, de computer zelf heeft nog steeds geen flauw benul dat hij aan het schaken is. Niettemin wint hij. En daar gaat het om bij het schaakspel.'

Francisco van Jole

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden