's Nachts op het eigenwijze Rokin

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: een kroeg.

* Johan Cruijff

George Hendrik Breitner: De Dam bij avond. Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Soms draait je blik 180 graden door het kijken naar een detail. In mijn geval, bij Breitners De Dam bij avond, vrij letterlijk. Maar daarover later meer. Eerst was er het detail - zo eentje dat best een heel schilderij had kunnen zijn. Er staat genoeg op, als je lang kijkt heb je de rest van het kunstwerk eigenlijk niet meer nodig. Dat alles gebeurde toen ik er voor stond in het Stedelijk, omdat ik dacht dat ik een kroeg zag. Zo'n warm, 19de-eeuws verlicht etablissement waar geschaakt wordt en gedronken en de sigarenrook in krullerige kringen walmt. Ik wilde daar zijn, argeloos naar binnen kunnen wandelen, net als de dames buiten die hun hoedje vasthouden in het gure weer. Avond op de Dam! Ik waande me Owen Wilson in Midnight in Paris (2011), die naar het Parijs van de Belle Époque en de Lost Generation tijdreisde en in de Polidor-bar tussen Hemingway en Scott Fitzgerald belandde. In een Amsterdamse variant dan, waarbij ik natuurlijk zo tegen Willem Kloos en Albert Verwey zou aanlopen, en Jan Veth en Thérèse Schwartze en Breitner zelf. Want die waren allemaal vrienden en dat was ik dan natuurlijk ook. 'We zitten heele avonden te domineeren [domino spelen] in de Fran Ziskaner en Zum Pschorr, en we leenen elkander geld in geval van nood, dat we altijd prompt teruggeven', schreef Willem Kloos eens op z'n Nescio's over Breitner en ik zag, dat wist ik zeker, die zalige Fran Ziskaner in dit ene detail. Het leven buiten, het converseren en flaneren, die wereld, de warme deken van de volle stad.

Slechts schildersverbeelding
Maar nee. Op kroegentocht in de geweldige beeldbank van het stadsarchief (echt, Amsterdammers: zoek er je adres en je ziet Ciske in eigen persoon op je stoep schooieren) bleek er in 1891 op de hoek Dam-Nieuwendijk een herenmodezaak. Rudolf Hofhuis, net geopend. Dat was 'm dus niet. Ook de hoek Damrak kon niet: de rechtergevel is daar de voorgevel, met ramen. Terwijl onze kroeg op rechts een blinde muur heeft vol geschilderde reclames. Volgens een catalogus uit 1997 gaat het om de hoek Kalverstraat: de huidige Peek & Cloppenburg. Jammer, ook die had in 1890 aan beide zijden ramen. Zou het dan toch alleen schildersverbeelding zijn? Breitner nam z'n vrijheid; hij schilderde het halve kunstwerk later over.

En toen had ik die ene foto op mijn scherm, en draaide de blik. 1898, hoek Vijgendam-Beursstraat. Die bestaan allebei niet meer, maar blijkbaar heette de plek waar nu juwelier Gassan en het beurspoortje zitten ooit de Vijgendam. Beursstraat is nu Rokin. Er staan wat mannen voor de gevel, en de jongen van de poelier met zijn te grote fiets - maar het is 'm, onmiskenbaar: mijn kroeg, die geen kroeg blijkt, maar sigarenhandel Bessem en Hoogenkamp. Breitner zag het precies: de lampen in de etalage, de sigarendozen. De ramen op de hogere etages en vooral: de blinde muur rechts, aflopend naar beneden. 'Het Nieuws van den Dag, voor 17 cent per week' staat er, en daar beneden wordt circus Schumann aangekondigd in het pas geopende Carré.

Breitner stond omgekeerd op de Dam, keek de avond in richting Rokin. Ik werd prompt het 19de-eeuwse kosmopolitische leven inge-Woody-Allent.

En de Fran Ziskaner, daar kon Breitner zo inlopen na het schilderen. Want die zat, zo zag ik een foto later, links van hem. Waar nu Krasnapolsky zit. Echt waar.

detailsofart.com

George Hendrik Breitner: De Dam bij avond. Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Collectie Stedelijk Museum Amsterdam
George Hendrik Breitner: De Dam bij avond
1893, Olieverf op doek, 147 x 223 cm

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden