Rwanda zoekt frontale confrontatie met Frankrijk over genocide-onderzoek

Hij had gewaarschuwd, de president. Frankrijk mag dan een machtig land zijn, het heeft de waarheid niet in pacht. En als het blijft proberen de geschiedenis naar zijn hand te zetten, zo maakte de Rwandese president Paul Kagame duidelijk, dan kan het rekenen op een 'showdown', een krachtmeting door een directe confrontatie.

De Rwandese president Paul Kagame spreekt tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York op 22 september 2016.Beeld epa

Het begin daarvan liet Kagame over aan de Openbare Aanklager in zijn land, Richard Muhumuza. Die maakte afgelopen dinsdag bekend dat Rwanda onderzoek gaat doen naar twintig Franse functionarissen die mogelijk een rol hebben gespeeld in de genocide van 1994, waarbij naar schatting 800 duizend mensen in zo'n honderd dagen werden vermoord.

We verwachten van de Franse overheid 'volledige medewerking', zo voegde Muhumuza eraan toe. Daarvan zal het zeer waarschijnlijk niet komen. Want Rwanda en Frankrijk zullen veeleer als David en Goliath tegenover elkaar staan, dan dat zij ooit nog bondgenoten zullen zijn.

Terwijl het ooit zo totaal anders was.

Opstandige groep

Terug dan in de tijd. Het is 1990, als vanuit het buurland Oeganda een groep rebellen, het RPA, Rwanda binnenvalt. Zij zijn erop uit het bewind van Juvénal Habyarimana ten val te brengen. De president staat aan het hoofd van een regering die wordt gedomineerd door Hutu's. De rebellen zijn Tutsi-ballingen.

Paul Kagame is al snel de leider van de opstandige groep. De opmars van de rebellen doet niet alleen in de Rwandese hoofdstad Kigali, maar ook in Parijs alarmbellen rinkelen. Het Hutu-bewind van Habyarimana is immers een zeer trouwe bondgenoot van Frankrijk en maakt daarmee deel uit van de zogeheten Françafrique, de Franse invloedsfeer in Afrika.

De Hutu's vormen in Rwanda zo'n 85 procent van de bevolking. De Tutsi's, een minderheid van circa 14 procent, weten zich in de Rwandese samenleving niet alleen buitengesloten, maar vrezen ook voor een nieuwe ronde in het moorden. Sinds de onafhankelijkheid van België, in 1962, zijn net als in het buurland Burundi beide bevolkingsgroepen vaker op uiterst bloedige wijze met elkaar slaags geraakt.

Rug breken

Voor Frankrijk en dus voor de toenmalige president, François Mitterrand, is de opmars van het RPA vanuit Oeganda ook een aanval van het anglofone, Engelstalige deel van Afrika. Voor Parijs is snel duidelijk dat 'de rug gebroken' dient te worden. En dus steunt de regering-Mitterrand het Rwandese bewind met meer geld, wapens en militaire trainers.

Die trainers zouden ook ingeschakeld worden voor de opleiding van de zogeheten Interahamwe, de Hutu-militie die een grote rol speelt in de slachtpartij op de Tutsi's en gematigde Hutu's. Het startschot van de zorgvuldig geplande volkerenmoord klinkt op 6 april 1994, als het vliegtuig met president Habyarimana bij Kigali uit de lucht wordt geschoten.

De kleine VN-vredesmacht Unamir in Rwanda is volstrekt machteloos. De VN-Veiligheidsraad weigert, onder aanvoering van de Verenigde Staten, van een genocide te spreken. De wereld kijkt toe; in Rwanda vallen dagelijks duizenden doden.

Een buste van oud-president François Mitterrand. Mitterrand overleed op 8 januari 1996.Beeld epa

Veilige zone

Eind juni besluit Frankrijk, met VN-goedkeuring, tot het instellen van een 'veilige zone' in het zuidwesten van het land. Tot op de dag van vandaag meent Parijs dat dankzij Opération Turquoise het leven van duizenden mensen is gered. De huidige Tutsi-regering van Paul Kagame meent juist dat de Fransen talrijke Hutu-genocidairs een veilig heenkomen hebben gegeven naar het buurland Zaïre, de huidige Democratische Republiek Congo.

Na de genocide is Frankrijk dus een bondgenoot kwijt. De betrekkingen met de regering-Kagame bereiken in 2006 een dieptepunt als een Franse onderzoeksrechter meent aan te tonen dat het toestel van Habyarimana is neergehaald door de rebellen. Paul Kagame en zijn Tutsi-rebellen zouden dus zelf het startschot voor de massamoord op met name de Tutsi's hebben gegeven.

Rwanda verbreekt tijdelijk de diplomatieke banden. In de jaren erna zal de sfeer tussen beide landen niet verbeteren. En als in oktober dit jaar Frankrijk zegt het onderzoek uit 2006 te willen heropenen, door te gaan praten met een vroegere Kagame-getrouwe, Kayumba Nyamwasa, die inmiddels in ballingschap in Zuid-Afrika leeft, is voor de regering-Kagame de maat vol.

De namen van de twintig Franse functionarissen naar wie Rwanda onderzoek wil doen, zijn deze week nog niet bekendgemaakt. Het gaat er momenteel om duidelijkheid te krijgen over de 'verdachtmakingen tegen hen', aldus aanklager Muhumuza. Frankrijk zelf heeft op de bekendmaking van Kagame's 'showdown' nog niet gereageerd. Maar een nieuwe 'épreuve de force' zal het zeker worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden