RECONSTRUCTIEAANPAK CORONAVIRUS

Ruttes ‘oorlogskabinet’ maakt zich op voor nieuwe week van de waarheid: zwakt de epidemie af?

Het kabinet was vrijdag voor de wekelijkse ministerraad uitgeweken naar de Rolzaal. Deze zaal is groter dan de Trêveszaal, zodat men, om besmetting met het coronavirus te voorkomen, verder uit elkaar kan zitten. Beeld Bart Maat / ANP

De kritiek op het kabinet zwelt aan. Waarom is de communicatie zo gebrekkig? Belangrijkste les van een hectische week: meer voorbereidingstijd voor persconferenties met een miljoenenpubliek, zeker nu een nieuwe week van de waarheid wacht.

Dit kan toch niet waar zijn? Premier Mark Rutte en andere ministers die betrokken zijn bij de strijd tegen het coronavirus bellen elkaar zaterdag vol ongeloof op. In heel het land komen grote groepen mensen bijeen om van het lenteweer te genieten – op markten, stranden en in natuurparken. Voor iedereen is meteen duidelijk: hier gaat iets goed mis.

Minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) overlegt die dag ook met Hubert Bruls, behalve burgemeester van Nijmegen ook voorzitter van het Veiligheidsberaad (de 25 veiligheidsregio’s). Het kabinet mag mensen dan hebben opgedragen om zo veel mogelijk thuis te blijven en niet samen te scholen, ‘handhavingsinstrumenten’ zijn er niet. Daar is al eerder over geklaagd, maar het probleem wordt deze zaterdag nog eens 'scherp gesteld', aldus Bruls. De bittere realiteit is dat veel Nederlanders de dreiging nog niet serieus nemen, ook al heeft Rutte al gesproken over ‘de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog’. 

Net als een week eerder moet er op zondag weer crisisberaad worden gevoerd in het Catshuis, de officiële residentie van de premier. Aanwezig in de war room: Rutte, zijn drie vicepremiers, minister Grapperhaus, Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) Pieter-Jaap Aalbersberg en RIVM-baas Jaap van Dissel. Ook de nieuwe minister voor Medische Zorg Martin van Rijn en minister van Defensie Ank Bijleveld zijn van de partij.

Toon moet harder

De toon moet nu echt anders, zo luidt de conclusie. Harder en directer, zodat mensen eindelijk de ernst inzien. Grapperhaus krijgt de opdracht om daar zondagavond al mee te beginnen als hij  aanschuift bij EenVandaag. De minister met het uiterlijk van een sumoworstelaar gaat het volk bestraffend toespreken over het ‘beschamende en verkeerde’ gedrag van het weekend.

Er worden vergelijkbare plannen gemaakt voor de persconferentie op maandag, na de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb). Ook dan moeten Nederlanders ingepeperd krijgen dat ze afstand van elkaar moeten houden. Iedereen weet wat er op het spel staat:  er kijken miljoenen mensen naar die persconferenties. Een beter moment om die boodschap eindelijk over te brengen is er niet.

Het kan niet blijven bij management by speech. Aanvullende, vrijheidsbeperkende maatregelen zijn onvermijdelijk. Ze worden op deze zondag in het Catshuis al ‘in de grondverf gezet’. De politie moet de bevoegdheid krijgen om boetes uit te delen, de regels voor thuisquarantaine worden aangescherpt, en er zal ook een streep moeten door bijeenkomsten met minder dan honderd personen.

IJltempo

Een dag later komen die voorgekookte beslissingen in een ijltempo tot stand. Maandagochtend rond een uur of tien komen de experts bijeen in het Outbreak Management Team (OMT) onder leiding van Van Dissel. Vervolgens kijkt het zogenoemde Bestuurlijk Afstemmingsoverleg (BAO) met gemeentebestuurders en zorgkoepels naar de uitvoerbaarheid van de adviezen. Weer twee uur later buigen dan de topambtenaren van de betrokken ministeries zich in de Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing over de adviezen. 

Aan het einde van de middag komen de politieke hoofdrolspelers weer bijeen op het ministerie van Justitie en Veiligheid om de beslissingen definitief te maken. Naast het gezelschap dat een dag eerder al overlegde in het Catshuis, schuift dan ook Bruls aan namens de veiligheidsregio’s. Lang duurt de sessie niet. Om zeven uur stappen Rutte, Grapperhaus, vicepremier Hugo de Jonge en minister Van Rijn alweer naar buiten voor de persconferentie. Ruim zeven miljoen mensen zitten voor de buis om te horen welke maatregelen er nu weer over het land worden uitgestort.

Na afloop overheerst bij de meeste betrokkenen tevredenheid.  Anders dan vorige week moet nu wél duidelijk zijn geworden hoe ernstig de situatie is. Alle bewindspersonen hebben op hetzelfde aambeeld gehamerd: houd afstand, blijf zoveel mogelijk thuis. 

Een dag later blijkt het kabinet de vorige oorlog te hebben gewonnen. Op dinsdag is het front al weer verschoven en barst de kritiek los. Er is grote verwarring over de maatregel om álle evenementen – ook met minder dan honderd personen – tot 1 juni te verbieden. Dat besluit geeft lokale overheden duidelijkheid, en binnen het crisisteam is het vanzelfsprekend dat het om een verbod op evenementen gaat waarvoor een vergunning of melding bij de gemeente nodig is; het besluit is tenslotte genomen op verzoek van burgemeesters die nu al aanvragen krijgen voor over zes of acht weken. ‘Dat was bij ons allemaal bekend’, zegt Bruls nu nog. Alleen werd het niet gezegd op de persconferentie. 

Krakkemikkig

Het gevolg is dat allerlei zaaltjes en debatcentra die geen vergunning nodig hebben ook alles tot 1 juni afblazen. Oppositie en coalitie reageren ontstemd. Waarom verloopt de communicatie zo krakkemikkig? 

‘Het had niet mogen gebeuren’, erkent een ingewijde. Het crisisteam van Rutte was gefocust op een ander doel – Nederland inprenten dat samenscholen levensgevaarlijk is – en had onvoldoende voorbereidingstijd voor de persconferentie. 

Een herhaling moet worden voorkomen, zeker omdat er weer een cruciale week wacht waarin het besluit valt of de scholen en de horeca weer open kunnen in april. Ook moet duidelijk worden of het huidige beleid aanslaat en de epidemie afzwakt. 

Dit keer zal meer de tijd worden genomen. Maandag komen alle experts, lokale bestuurders en ambtenaren weer bijeen, maar het kabinet zal pas op dinsdag de besluiten bekendmaken. Fouten zijn niet meer geoorloofd. Of, zoals Rutte het zelf zegt: ‘Het moet strak.’

LEES OOK:

De Tweede Kamer debatteerde donderdag over de rommelige gang van zaken eerder in de week. Lees hier het verslag.

De laatste maatregelen, die maandag op alle eerdere maatregelen werden gestapeld, zetten we bij elkaar in een overzichtelijk vraag-antwoordartikel dat hier is na te lezen.

In een uitzonderlijke televisietoespraak riep koning Willem-Alexander vorige week vrijdag op tot solidariteit en warmte. U leest het hier terug.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden