ReconstructieHolocaust-excuses

Ruttes Holocaust-excuses moesten van ver komen

Mark Rutte, koningin Máxima en koning Willem-Alexander tijdens de herdenking van de bevrijding van Auschwitz in Polen.Beeld BSR Agency

In de 75 jaar die zijn verstreken sinds de Tweede Wereldoorlog durfde geen Nederlandse premier het woord ‘excuses’ in de mond te nemen voor de houding van de overheid tijdens de Jodenvervolging. Mark Rutte zei het zondag dan toch. ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers speelde er een grote rol bij dat het zover kwam.

Voor Ronny Naftaniel is 26 januari een datum van uitersten. Zondag verraste premier Mark Rutte de vice-voorzitter van Het Centraal Joods Overleg met zijn historische excuses voor de houding van de Nederlandse overheid ten tijde van de Jodenvervolging, maar op de kop af twintig jaar ervoor stelde de toenmalige premier Wim Kok hem juist diep teleur.

Naftaniel en Kok waren in 2000 op een Holocaust-conferentie in Stockholm toen de PvdA-premier weigerde excuses te maken voor de behandeling van Joodse terugkeerders uit concentratiekampen. Zij konden in veel gevallen fluiten naar de eigendommen waarvan zij tijdens de bezetting waren beroofd. 

Verder dan ‘het is te betreuren’ wilde Kok niet gaan, en van een schadevergoeding kon geen sprake zijn, hooguit van een financieel ‘gebaar’. Een ontstelde Naftaniel trok de premier na afloop van diens toespraak aan zijn jasje. ‘Het was echt onacceptabel’, vindt de bekende voorvechter van de Joodse zaak twintig jaar na dato nog. ‘Kok wilde ons een fooi geven, alsof we bedelden.’ Dagen later dwong de Tweede Kamer alsnog excuses af.

Sorry blijft lastig

Om maar te illustreren van hoe ver Nederland is gekomen. In de 75 jaar sinds de Tweede Wereldoorlog durfde geen premier voor Rutte het woord ‘excuses’ in de mond te nemen, al veroordeelde Balkenende in 2005 al wel de collaboratie van Nederlandse ambtenaren onder de Duitse bezetting. Zij ‘droegen bij aan een gruwelijk proces waarin Joodse Nederlanders hun rechten werden ontnomen en waarin de menselijke waardigheid van Joodse landgenoten werd geschonden’, zei Balkenende. Maar sorry ontbrak. Tot nu.

Het aanbieden van excuses is een heikele kwestie, laat ook de nasleep van de tragedie in Srebrenica in 1995 en die van de koloniale oorlog in Nederlands-Indië zien. Deels uit vrees voor schadeclaims, deels uit onwil om het eigen falen te onderkennen kwamen kabinetten niet verder dan halfslachtige verklaringen. 

In beide zaken blijven volledige excuses nog altijd uit: voor de Nederlandse rol bij de genocide in Srebrenica verontschuldigde Rutte-II zich in 2013 bij de nabestaanden van drie Bosnische mannen en daar bleef het bij. In hetzelfde jaar betuigde Nederland spijt van specifieke standrechtelijke executies in Nederlands-Indië, maar niet van de politionele acties in het algemeen.

Segers’ suggestie

Dat Rutte zondag zijn excuses aanbood voor het Nederlandse optreden tijdens de oorlog, was niet gebeurd zonder Gert-Jan Segers. In de loop van december wierp de leider van de ChristenUnie het balletje op bij de premier, bevestigen Haagse bronnen. Was een schuldbetekenis niet passend, 75 jaar na de bevrijding?

Mark Rutte en Jacques Grishaver tijdens de Holocaust Herdenking in Amsterdam. Beeld EPA

Vanaf dat moment werkten ambtenaren op Ruttes ministerie in kleine kring aan een zorgvuldig gewogen excuus. De Nationale Holocaust Herdenking in Amsterdam werd als logisch moment gezien om de historische stap te zetten: daar zou Rutte toch al spreken.

De premier, overtuigd van de waarde van excuses aan de Joodse gemeenschap, lichtte de ministerraad in over zijn voornemen op vrijdag 17 januari, vlak na het kerstreces. Zijn kabinetsploeg stond lang stil bij het voorstel, maar tot een stemming hoefde het niet te komen – daarvoor was er voldoende steun. Toch waren er hoofdbrekens bij het schrijven van de speech: hoe kon de premier excuses aanbieden zonder eerdere kabinetten en hun verklaringen af te vallen?

Het leidde uiteindelijk tot de speech van Rutte bij het Spiegelmonument in Amsterdam, tot vreugde van de aanwezige instigator Segers. ‘Een indrukwekkend moment’, schreef hij op Twitter. ‘Eindelijk.’ Eenzelfde gevoel bekroop Naftaniel, twintig jaar na zijn discussie met Kok. Hij noemt de verklaring van grote waarde voor nog levende slachtoffers en nabestaanden, ‘die de verhalen meekregen en altijd een zeker wantrouwen hebben gekoesterd tegen de bureaucratie’. ‘Dat wordt door dit excuus voor een deel weggenomen.’

75 jaar wachten: lang was het zeker. ‘Maar dat is Rutte niet kwalijk te nemen. Hij doet het in ieder geval.’

Lees verder

Auschwitz, onbevattelijk

‘Nooit meer Auschwitz’ is 75 jaar na de bevrijding van het gelijknamige kamp een universele vermaning tegen volkerenmoord. Maar lange tijd werden er alleen de Poolse slachtoffers herdacht.

Zingen om te herinneren

Ze is 95 jaar en staat nog steeds zo’n 150 keer per jaar op Duitse podia, vaak in scholen. Muziek redde Esther Bejarano in Auschwitz het leven en al zingend vertelt ze al dertig jaar lang haar verhaal. Dat wordt alleen maar belangrijker vindt ze, nu de rechts-nationalisten ‘door de straten marcheren.’ 

Waarde

Wat zijn excuses van premier Rutte voor de rol van de overheid bij de Holocaust waard? Er moet nog meer gebeuren, vindt de één. Deze excuses kosten hem niets, zegt een ander.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden