Rutte zet zich over zijn weerzin heen en geeft notities over afschaf dividendbelasting vrij

Premier weer naar Kamer. Voor de oppositiepartijen blijft de 1,4 miljard euro die het Rijk misloopt dankbare schietschijf

De notities die tijdens de kabinetsformatie ter tafel kwamen toen over afschaffen van de dividendbelasting is gesproken, worden alsnog openbaar gemaakt. Premier Mark Rutte maakte dat maandagmiddag bekend. Na zes maanden geeft hij zijn verzet op. ‘Het kabinet maakt een eenmalige uitzondering op de vertrouwelijkheid van zulke documenten’, aldus de premier.

Minister-president Mark Rutte Beeld ANP

De druk om inzicht te geven in het tot stand komen van het omstreden belastingbesluit, liep de afgelopen dagen snel op. Eerst kwamen twee onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam naar buiten met het nieuws dat het ministerie van Financiën een verzoek om openbaarmaking van de stukken weigerde. Eric Wiebes (voormalig staatssecretaris van Financiën, nu minister van Economische Zaken) maakte tijdens de formatie deel uit van het team dat over de belastingen onderhandelde. Hij ontkende stukken over dividendbelasting te hebben ingezien, maar volgens het ministerie van Financiën werden hem drie notities gestuurd. Wouter Koolmees (D66) en Carola Schouten (ChristenUnie), nu minister en indertijd secondanten bij de formatiegesprekken, zeggen de notities inderdaad te kennen maar voegen toe dat zij die destijds niet met hun partijleiders hebben gedeeld.

Het is de volgende episode in een voor de regering pijnlijk dossier. Het afschaffen van de dividendbelasting – belasting op winstuitkering aan aandeelhouders  was een van de grote verrassingen in het regeerakkoord waarmee Rutte III aan de slag ging. Het betekende dat de schatkist jaarlijks 1,4 miljard euro aan inkomsten zou mislopen. Geen van de onderhandelende partijen had hierover iets in het verkiezingsprogramma opgenomen.

Premier Rutte en de leiders van de andere regeringspartijen hadden moeite de maatregel uit te leggen. En geen van hen kon of wilde vertellen hoe deze maatregel in het regeerakkoord was beland. Als ik dat vrijgeef, verstoor ik de vertrouwensrelatie en het proces, zei Rutte: ‘Het maakt ons functioneren onmogelijk als je over ieder contact dat je hebt openlijk bevraagd kunt worden.’

Andere onderhandelaars uitten zich in vergelijkbare termen. CU-leider Gert-Jan Segers: Dat blijft in de beslotenheid van de onderhandelingen. Ik kan niet ontkennen dat het is opgebracht, maar door wie ga ik niet zeggen. Segers hield vol geen notitie te hebben gezien. Alexander Pechtold van D66: ‘Dat is gezamenlijk een idee geworden. Wie het heeft opgebracht? ‘Geen idee. Welke lobbyist er mee is gekomen? ‘Geen enkele.

Tijdens de formatie was al wel duidelijk geworden dat werkgeversorganisatie VNO-NCW op het afschaffen van de dividendbelasting aandrong. Later werd bekend dat in elk geval Unilever en Shell met de formerende partijen hebben gesproken. De maatregel zou grote concerns moeten aanmoedigen een hoofdkantoor in Nederland te houden.

‘Verbijsterende maatregel’

Voor de oppositiepartijen was die 1,4 miljard euro een dankbare schietschijf. Het geld werd in debatten al zeker tien keer uitgegeven – aan bejaardenzorg, onderwijs, tanks, wijkverpleging. Lodewijk Asscher (PvdA) sprak van een ‘verbijsterende maatregel’, Jesse Klaver (GroenLinks) vroeg de Europese Unie in te grijpen. 

Wat niet hielp was dat er amper economen waren die de maatregel wilden verdedigen. Wel maakte Unilever in maart bekend zijn hoofdkantoor in Rotterdam te vestigen. Marijn Dekkers, president-commissaris van Unilever, ontkende dat fiscale motieven daarbij een rol hadden gespeeld.

Op openbaarmaking van de notities wordt al een half jaar aangedrongen. Rutte bezweek maandag na overleg binnen het kabinet. Coalitiegenoten ChristenUnie en D66 maakten er geen geheim van niet sterk te hechten aan deze lastenverlichting voor het grote bedrijfsleven. Eerder onderzoek van Somo (Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen) maakte duidelijk dat ambtenaren van het ministerie van Financiën sceptisch waren over de maatregel, waarvoor VNO-NCW ook bij vorige kabinetten ijverde.

De documenten gaan vandaag alsnog naar de Tweede Kamer. Die zal er nog deze week over debatteren, voor de zoveelste keer sinds de formatie. De ervaring leert dat het gemakkelijk in haarkloverij en woordspelletjes kan ontaarden. Premier Rutte kan volhouden dat hij weliswaar de inhoud van de notities niet wilde delen, maar het bestaan ervan nooit heeft ontkend. 

Minister Wiebes kan zich er op beroepen dat de notities nooit behandeld zijn aan de ‘financiële zijtafel’ waarvan hij tijdens de formatie deel uitmaakte. Daarbij blijft de vraag of hij ze wel als staatssecretaris onder ogen had moeten krijgen. Veel zal ook afhangen van de inhoud van de stukken. Welke bedrijven hadden direct contact met Financiën? Hoe dringend waren de ambtelijke adviezen?

Voor de premier is het in alle gevallen slikken. Hij werpt zich graag op als verdediger van de beslotenheid van onderhandelingsprocessen, maar roeit tegen een steeds sterkere stroom in. De roep wordt luider om meer transparantie rond lobby-activiteiten, gericht op overheidsbeleid. Is het tijdens het onderhandelingsproces niet mogelijk openheid te geven omdat daardoor, zoals Rutte stelt, het proces wordt verstoord, dan moet tenminste achteraf bekend worden gemaakt wie invloed uitoefende. Dat zegt ook Jaap Jelle Feenstra, voorzitter van de beroepsvereniging van lobbyisten. Het is als in de Amerikaanse Grondwet, zegt hij. ‘People have the right to know. We moeten als lobbyisten inzetten op maximale transparantie. Als het kan vooraf. En anders  met verantwoording  na afloop.’

Transparantie neemt toe

De afgelopen jaren is een reeks maatregelen ingevoerd om de transparantie rond lobby-activiteiten te vergroten. Sinds 2009 is internetconsultatie verplicht bij wetsvoorstellen. Particulieren en organisaties krijgen dan enkele weken de tijd te reageren. Op dit moment zijn 25 wetten en maatregelen daarvoor beschikbaar.

Ook moet elk wetsvoorstel voorzien zijn van een ‘lobbyparagraaf’. Daar staat met wie en wanneer een ministerie contact had bij de voorbereiding van de wet. Voor het regeerakkoord wordt tot dusver geen lobbyparagraaf voorgeschreven. Het ministerie van Algemene Zaken maakt wel na de kabinetsformatie de briefwisseling openbaar. Ambtelijke stukken vallen daar niet onder.

Sinds vorig jaar zijn bewindspersonen verplicht hun agenda openbaar te maken, om meer inzicht te geven in waar kabinetsleden hun informatie vandaan halen. Een andere maatregel om beïnvloeding te beperken is het verbod voor ministeries om de eerste twee jaar contact te onderhouden met voormalige bewindspersonen. Zo moet worden voorkomen dat die hun contacten en kennis verkopen aan derden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.