INTERVIEW

'Rutte zei dat Britten te conservatief zouden zijn voor Brexit'

De oud-spindoctor van de Britse ex-premier David Cameron denkt dat Brussel een groter probleem heeft dan Londen na de Brexit.

Premier Mark Rutte ontving gisteren de Britse premier Theresa May voor een kennismakingsbezoek in het Torentje in Den Haag.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Aan de gevel van het Langham Hotel in Londen, de statige plek waar Oscar Wilde ooit dineerde met Arthur Conan Doyle, hangen de Britse en Europese vlag gebroederlijk naast elkaar. Binnen, in de lobby, kijkt Craig Oliver terug op de scheiding tussen de twee. Als eurogezinde spindoctor en rechterhand van ex-premier David Cameron was hij ooggetuige van de vergeefse strijd om de Britten bij de Europese Unie te houden. Deze ervaringen heeft hij opgeschreven in Unleashing Demons: the inside story of Brexit. Een vraaggesprek.

Het boek leest als een eerbetoon aan David Cameron.

'Het is een fijn persoon om voor te werken, geestig, beschaafd, ongeacht de omstandigheden. Hij doet me altijd denken aan deze dichtregels van Rudyard Kipling. If you can meet with Triumph and Disaster / And treat those two impostors just the same. Ik herinner me zijn eerste woorden nadat de referendumuitslag bekend was geworden: 'Nou, dat is niet zo goed gegaan, of wel?' Heel Brits. In de campagnetijd zagen we de emoties, de menselijke kant. Vriendschappen, reputaties en het land stonden op het spel. Cameron kon sommige debatten niet aanzien, letterlijk. Dit boek is vooral een antwoord op de vraag: what were we thinking?'

Ergens zegt Cameron in ironische wanhoop: 'Wiens idee was dit ook alweer?'...

'Ik krijg die vraag vaak van buitenlandse journalisten. Wanneer je de Britse politiek begrijpt, weet je dat het referendum onvermijdelijk was. De eurosceptici binnen de fractie maakten gewoon regeren onmogelijk, UKIP was in 2014 de grootste partij geworden. Ik herhaal: niet een grote, maar de grootste. Ik vergelijk de EU-vraag met een hobbel op de Britse politieke weg waar je niet omheen kunt. Als Cameron geen EU-referendum had uitgeschreven, zou hij zijn vervangen door een leider die het wel ging doen.'

U omschrijft Europese politici als zelfgenoegzaam.

'Ik herinner me Mark Rutte die in Davos op zorgeloze wijze zei dat de Britten te conservatief zijn om voor Brexit te gaan en dat hij een herhaling van het Schotse referendum verwachtte. Toen we dat hoorden gingen bij ons de alarmbellen af. Op het vasteland begrijpt men de krachten niet die hier momenteel spelen. Grote instituten hebben de neiging zich defensief te gedragen als ze worden gevallen en de EU bleek geen uitzondering te zijn. Het Verenigd Koninkrijk is de tweede economie binnen de EU en werkt als een magneet op Europese migranten. Dat veroorzaakt problemen, niet alleen hier, maar in Brussel weigert men te tornen aan het vrijheid van personenverkeer.'

In feite werd het pleit in oktober 2014 al beslecht, toen Angela Merkel het vrije personenverkeer heilig verklaarde.

'Dat is correct. Ik begrijp het ook wel, met Merkels achtergrond. Ze groeide op achter het IJzeren Gordijn en hecht daardoor veel waarde aan vrijheid van personenverkeer en waakt voor het creëren van tweederangs burgers. Tegelijkertijd kun je niet blind zijn voor de spanningen die dit veroorzaakt.'

En vervolgens kreeg Cameron begin dit jaar amper speelruimte van zijn Europese collega's.

'Onze fout is dat we een te hoog verwachtingspatroon hebben gecreëerd. Als je goed kijkt en de Brusselse politiek kent, hebben we best wat bereikt. Maar leg tijdens een campagne maar eens uit dat er voortaan niet meer wordt gediscrimineerd tegen onze munt. Dat is veel te abstract.'

Was het een goed idee om vervolgens een schrikcampagne te voeren, met de economie in de hoofdrol?

'Alle zogenaamde experts zeiden dat de status quo zou winnen. De kreet 'It's the economy, stupid!' van Bill Clintons strateeg James Carville is een ijzeren wet in de politiek. Daar hebben we al onze kaarten op gezet en dat is fout gebleken.'

In de loop van de campagne voelt Cameron nattigheid. 'Wat nu als alle mensen gaan stemmen die dat normaal niet doen?' vraagt hij. Daar wordt niets mee gedaan.

'De experts verzekerden ons dat dat niet het geval zou zijn. Daarom hebben we ons gericht op de zwevende kiezers, de 'hoofd-tegen-hart-strategie. Miljoenen niet-stemmers maakten geen deel uit van de analyses en rekenmodellen. En die gaven uiteindelijk de doorslag.

Cameron bezocht kantoren en fabrieken, voor geregisseerde ontmoetingen met kiezers. Maar geen enkele keer maakt hij een wandeling door de straten van Bolton of Blackpool. Dat zou leerzaam zijn geweest.

'Waar. Maar daaraan kleven veiligheidsrisico's. Over zulke uitjes verlies je snel de controle.'

Was het wel zo'n goed idee om Barack Obama naar Londen te halen om de Britse kiezers de les te lezen?

'Allereerst wil ik zeggen dat we Obama geen woorden in de mond hebben gelegd. Dat is in de pers gesuggereerd maar dat werkt zo niet. En ja, ik sta nog steeds achter de beslissing om de machtigste man ter wereld uit te nodigen. Zijn boodschap kwam luid en duidelijk over. Eigenlijk waren we te succesvol in de economische discussie, want dat bracht het Brexit-kamp ertoe vol in te zetten op immigratie.'

En er bleek een bereidheid te zijn de elite af te straffen, net als de Nederlandse kiezers in 2005 deden. Hebben jullie Amerikaanse strategen dat sentiment gemist?

'Er leeft een idee dat de elite arrogant en ver weg is. Dat heeft te maken met het breken van verkiezingsbeloften. Een beschuldiging van verraad ligt altijd op de loer. Het is aan de komende generatie politici hier iets aan te doen. In Brussel is dat probleem nijpender. In de afgelopen veertig jaar heeft de EU niets gedaan om zichzelf goed te presenteren. Niemand weet wat men daar doet, maar iedereen weet dat de boekhouding niet klopt en het parlement elke maand heen en weer reist. Zelfs nu de tweede economie weggaat, is er nog geen bereidheid iets te veranderen. Schokkend.'

De race der Brexit-boeken: de eerste titel is er (+)

Normaal gesproken schrijven de winnaars de geschiedenis, maar in het geval van Brexit is het openingswoord aan een verliezer. David Camerons communicatiechef Craig Oliver heeft de strijd gewonnen om de publicatie van het eerste boek over het historische EU-referendum.

Daarbij komt nog dat de Blijf-campagne niet lekker liep.

'Het positieve was dat we een brede coalitie hadden, maar niemand trouw wilde zweren aan Cameron. Het was als een voetbalploeg waarvan de spelers de aanvoerder negeerden. De Schotten riepen dat de campagne te negatief was, Labour hoopte dat Remain te zou winnen zonder dat het Cameron hoefde te steunen. Het was een onmogelijke situatie.'

Cameron stond er in wezen alleen voor.

'Ja en nee. Hij had steun van Brown, Blair, Kinnock. Ashdown, Mandelson, Major, maar dat zijn allemaal grote namen uit het verleden.

En zijn vrienden...

'Schijnbare vrienden...'

Goed, ik bedoel Michael Gove, met wie hij kerst pleegt te vieren, en Boris Johnson, met wie hij graag mag tennissen, kozen voor de andere kant.

'Boris was totaal in de war. Wat Gove deed is kwalijker. Hij beloofde Cameron geen grote rol te spelen om vervolgens de Leave-campagne te leiden, UKIP te omarmen, Camerons integriteit ter discussie te stellen en een alternatieve regering te vormen. Buitengewoon.'

In maart merkt Cameron op dat Theresa May over een half jaar wel eens premier zou kunnen zijn.

'Hij zag wat ze aan het doen was. Ze hield zich op de vlakte en dat was frustrerend voor Cameron. Ze is een politiek zwaargewicht, iemand die vertrouwen wekt. Als het haar niets kan schelen, waarom zouden wij dan voor Europa zijn, zo moet het op kiezers zijn overgekomen. Op een dag belde hij haar boos op om haar te dwingen kleur te bekennen. Ze zei toen voor Blijf te zijn, maar tijdens haar eerstvolgende televisieoptreden toonde ze een volslagen gebrek aan enthousiasme. Ze was eerlijk, maar niet bepaald behulpzaam.'

Dat de geschreven pers overwegend voor Brexit was, kon je zien aankomen, maar u maakt zich vooral druk over uw oud-werkgever, de BBC. Waarom? Leavers noemen het de 'Brussels Broadcasting Operation'.

'De BBC had zich voorgenomen om neutraal te zijn en beide kampen evenveel aandacht te geven. Nobel, maar zo werkt het niet meer. Het Leave-kamp beweerde zoveel onzin, maar de BBC zond dat klakkeloos uit. Ik herinner me dat ik met George Osborne keek naar een interview met een onderminster van Defensie die beweerde dat we het lidmaatschap van Turkije niet kunnen tegenhouden. Evident leugen. We hebben een veto, maar de BBC weigerde haar te corrigeren.'

U heeft zich geërgerd aan Farage, Gove en Johnson.

'Die hebben een heel cynisch spel gespeeld. Die leuze 'Take Back Control', dat kan van alles betekenen. Ik denk niet dat ze geloofden in wat ze zeiden, dat er voortaan elke week 350 miljoen extra maar de zorg zou gaan, dat er een Europees leger komt, dat Turkije lid wordt. Na het referendum zijn al hun beloften in het niets opgelost. Dat zegt genoeg.'

Maar ook alle onheil die door de economische experts is voorspeld, is niet uitgekomen.

'De Brexit is nog niet begonnen, maar de economische prognoses zijn al bijgesteld. Het dalende pond is een motie van wantrouwen. Laten we hierover verder spreken als artikel-50 in werking is getreden. Dat is het moment waarop de Europese politiek gaat opspelen, een politiek die lang niet altijd oog heeft voor economische belangen. Ik hoop dat ik ongelijk krijg en dat de geschiedenis gunstig zal oordelen over Cameron.'

Craig Oliver spreekt dinsdag in het Spant te Bussum op het Praktijkcongres Succesvol Persbeleid van Corner-Stone.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden