Rutte worstelt nog steeds met waarheid over MH17

Vandaag maakt justitie de voortgang bekend van het strafrechtelijk onderzoek naar vlucht MH17. Namen van schuldigen zullen niet vallen. De kans dat die ooit in de cel belanden, is vrijwel nul, weet ook premier Rutte.

Premier Rutte en andere leden van het kabinet bij de aankomst van de stoffelijke resten van passagiers van vlucht MH17 op de vliegbasis Eindhoven, 28 november 2014.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Wat minister-president Mark Rutte en de nabestaanden van MH17 het liefst willen weten, krijgen ze vandaag niet te horen. Begin van de middag maakt het Openbaar Ministerie nadere details bekend over het wapen dat is gebruikt bij het neerschieten van het toestel van Malaysia Airlines op 17 juli 2014, waarbij 196 Nederlandse burgers omkwamen. Ook over de afvuurlocatie komt nauwkeuriger informatie. Maar over de daders geen woord.

Spagaat

Het plaatst het kabinet, en Rutte in het bijzonder, in een spagaat. Enerzijds is er de 'persoonlijke belofte' van Rutte. 'Ik heb maar één doel en dat is dat wij de mensen die dit hebben gedaan, zullen berechten', zei hij vorige week andermaal in de Tweede Kamer. Die hoop sluit aan bij eerdere uitspraken van het Openbaar Ministerie.

Anderzijds is er de weerbarstige werkelijkheid, zo waarschuwen diplomatieke bronnen nu al twee jaar: een rampplek die ligt in oorlogs- gebied, waar uitvoerders en opdrachtgevers schimmig zijn en landen als Oekraïne en Rusland nu al hebben laten weten dat zij nooit onderdanen zullen uitleveren. In zo'n oorlogssituatie is de harde waarheid dat het neerschieten van een burgervliegtuig wordt beschouwd als collateral damage, als een - weliswaar ongewenst - bijeffect van een oorlog.

Premier Mark Rutte legt een bloemetje tijdens zijn vertrek bij Expo Haarlemmermeer na de herdenking van de slachtoffers die vielen bij de ramp van vlucht MH17, 17 juli 2016.Beeld anp

Morele plicht

Diep in zijn hart weet ook Rutte: de kans is bijna nul dat de daders ooit in een cel belanden. Zelfs als de afvuurlocatie is afgebakend tot 2 vierkante meter rebellengebied in Oekraïne, staat juridisch nog niet vast dat de daar aanwezige personen op het knopje van een BUK-raketinstallatie hebben gedrukt. Laat staan wie daartoe opdracht heeft gegeven. Daarvoor zijn ooggetuigen, foto's, vingerafdrukken of geluidsopnames nodig. Die zijn er voor zover bekend nog niet.

Maar dat de kans op het straffen van daders bijna nul is, kan Rutte niet hardop zeggen. Door zijn persoonlijke belofte heeft hij in elk geval de morele plicht te blijven herhalen dat hij er alles aan doet om de daders te pakken. In de Kamer zei hij daarom afgelopen donderdag al dat het strafrechtelijk onderzoek van vandaag 'nog niet het hele eindbeeld zal geven'. Dat deed de Onderzoeksraad voor Veiligheid ook niet in zijn rapport van oktober 2015.

Geopolitiek getouwtrek

Lastig is ook: Rutte is niet de enige die daders wil laten berechten. Nederland werkt strafrechtelijk samen met Maleisië, Oekraïne, België en Australië. 'Dit is geopolitiek getouwtrek', zegt het D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma, die het MH17-dossier vanaf het begin minutieus volgt. 'Vlak na de ramp, na telefoontjes met het Kremlin, had Rutte nog de illusie dat Poetin zou meewerken. Maar vorig jaar zomer torpedeerden de Russen plots de optie van een onafhankelijk VN-tribunaal om toekomstige verdachten te berechten.' Over hoe dat nu wel moet, is tussen de betrokken landen nog geen overeenstemming. In diplomatieke kring daalt mede hierdoor het optimisme over de kans dat daders ooit hun straf krijgen.

De oppositie in de Tweede Kamer heeft wel 'vertrouwen' dat het kabinet de onderste steen boven wil krijgen. Tegelijk is er bij sommige partijen het gevoel dat veel meer kan worden gedaan dan nu het geval is. 'Het Nederlandse kabinet heeft nooit de radarbeelden van de rampplek opgeëist', zeggen CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt en Louis Bontes van VNL bijvoorbeeld. Omtzigt: 'Was dat wel gebeurd, dan was de afvuurlocatie van de raket veel eerder bekend geweest en had je veel eerder de personen kunnen verhoren die destijds in de buurt waren.'

Wat heeft Rusland allemaal beweerd over de crash?

Rusland claimt dat de BUK-raket die de MH17 neerhaalde niet afkomstig is uit het door Russische rebellen bezette gebied in Oekraïne. Eerder was de MH17 volgens Russische deskundigen door een Israëlische Phyton-raket uit de lucht geschoten. Wat hebben de Russen nog meer beweerd over de crash van MH17?

Rutte pareert deze kritiek steevast. 'Als wij dit zouden doen, zou dat betekenen dat er politieke vingerafdrukken op dit onderzoek komen te staan en dat er wordt gehint in een bepaalde richting. Dan neemt de kans af dat wij de daders voor het gerecht krijgen', aldus de premier.

'Waar je voor moet oppassen, is dat mensen het gevoel krijgen dat ze aan het lijntje worden gehouden. Dat hebben ze feilloos door', zegt Rob de Wijk, directeur van het Haags Centrum voor Strategische Studies. 'Terwijl je een goed verhaal hebt: het wordt gewoon heel moeilijk.'

Ontsnappingsroute

Als wordt bewezen dat bijvoorbeeld Rusland of Oekraïne erachter zit, dan is volgens De Wijk de enige optie om verdachten uitgeleverd te krijgen als die landen daar op den duur belang bij hebben. 'Bijvoorbeeld als ze economisch aan de grond zitten. Dan kan het Westen zeggen: wij willen de sancties wel opheffen, maar dan moeten jullie meewerken om verdachten uit te leveren.' Hetzelfde gebeurde jaren na de Lockerbie-ramp (de aanslag op een Amerikaans toestel boven Schotland in 1988). De Libische leider Kadhafi raakte zo geïsoleerd dat hij wel moest meewerken aan uitlevering van verdachten.

In diplomatieke kring klinkt nog een andere ontsnappingsroute voor Rutte om uit de spagaat te komen. Dan moet hij ervoor kiezen voor maart 2017, terwijl hij nog premier is, wereldleiders publiekelijk aan te spreken op hun gebrek aan medewerking om de zaak op te lossen. Door deze 'schandpaal-methode' belandt misschien niemand in de cel. Maar zo lost Rutte wel zijn belofte aan de nabestaanden in: 'Ik heb er alles aan gedaan om de daders voor het gerecht te krijgen.'

Wat we kunnen verwachten

11 uur: de Landelijke Recherche en het Openbaar Ministerie lichten nabestaanden in over de resultaten van hun onderzoek naar de BUK-raketinstallatie waarmee vlucht MH17 werd neergehaald.

13 uur: Dezelfde personen lichten de pers in over de onderzoeksresultaten. Namen van verdachten worden nog niet genoemd.

Plm. 14.00 uur: na afloop van de persconferentie legt premier Rutte vanuit Korea een persverklaring af. Minister van der Steur zal in de Tweede Kamer de media te woord staan.

Lees op vk.nl de onderzoeksresultaten, reacties, een interview met hoofdofficier Fred Westerbeke en een reconstructie van het onderzoek naar MH17, gebaseerd op gesprekken met de onderzoeksleider, de recherche-leiding en de hoofdofficier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden