Rutte wandelt weer over een dun koord

Premier Mark Rutte liet zélf een memo opstellen over de afschaffing van de dividendbelasting. Zijn eigen VVD-bewindspersoon Eric Wiebes was de auteur. Toch bleven de twee liberalen tot het bittere einde volhouden niets te weten van memo’s. Vandaag mag Rutte in de Kamer uitleggen waarom. De drie lastigste kwesties op een rij.

Premier Mark Rutte tijdens het wekelijkse vragenuur in de plenaire zaal van de Tweede Kamer. Beeld ANP

1. Het geheugen van de premier

Wat bezielde Mark Rutte dinsdag bij het Vragenuurtje? Opnieuw kreeg hij de vraag of hij wist van memo’s die tijdens de formatie in omloop waren over de afschaffing van de dividendbelasting. Het antwoord van Rutte: ‘Ik heb in het debat gezegd dat ík geen herinnering heb aan een memo… Dat is nog steeds de situatie. Dat er wél stukken waren, bleek ook uit het artikel in Trouw van afgelopen vrijdag. En dat wist ik niet, tot afgelopen vrijdag.’

Een kleine acht uur later kwam er een kabinetsbrief ondertekend door dezelfde minister-president. Boodschap: de VVD heeft zelf een memo geschreven over de afschaffing van de dividendbelasting, ‘opgesteld door toenmalig staatssecretaris Wiebes’. Rutte: ‘Hierbij is onder meer gebruik gemaakt van informatie afkomstig uit ambtelijke stukken van Financiën en Economische Zaken… Ik heb dit stuk tijdens de onderhandelingen gebruikt in informele bilaterale gesprekken met de onderhandelaars.’

De oppositie is – niet geheel verrassend – verbijsterd over de laconieke houding van Rutte tijdens het Vragenuurtje. Er bestond een VVD-stuk over de dividendbelasting, dat stuk was duidelijk gebaseerd op ambtelijke memo’s, de premier gebruikte het om andere onderhandelaars te overtuigen en toch had hij ‘geen herinnering aan een memo’; hoe valt dat te verklaren?

2. De rol van Wiebes

En dan is er Ruttes vertrouweling en bewonderaar, Eric Wiebes. Wat bezielde de man, die volgens de premier ‘een IQ van 500’ heeft, toen hij vrijdag nog vragen van journalisten wegwimpelde over de plotseling opgedoken memo’s. ‘Ik zou niets eens weten over welke document u het hebt’, zei Wiebes. ‘U heeft de stukken dus niet gezien?’, wilde RTL Nieuws weten. ‘He, he,’ antwoordde de VVD’er, alsof de journalist traag van begrip was.

Naast de informatievoorziening aan de Kamer draait het debat vandaag ook om de wijze waarop het besluit over de dividendbelasting tot stand is gekomen. Het vijf pagina's lange VVD-stuk dat Wiebes heeft geschreven voor Rutte roept nieuwe vragen op. Het stuk mag dan wel gebaseerd zijn op memo’s van ambtenaren van Financiën, de toon is positiever over het afschaffen van de dividendbelasting die de staatskas 1,4 miljard kost.

De ambtenaren van Financiën zijn vaak juist kritisch. Ze erkennen dat Unilever en Shell van de dividendbelasting af willen, ‘maar afschaffing is een grote generieke maatregel voor specifieke problemen’. ‘De conclusie dat het essentieel is voor het investeringsklimaat kan dan ook niet getrokken worden’. De ambtenaren wijzen er daarnaast op dat afschaffing neerkomt op ‘het spekken van de buitenlandse staatskas’, een 'risico voor het imago van Nederand' vormt en leidt tot ‘een hogere binnenlandse belastingdruk’.

In de memo van Wiebes ligt de nadruk veel meer op de positieve aspecten van afschaffing. De staatssecretaris benadrukt dat de dividendinkomsten toch al onzeker zijn omdat er allerlei juridische procedures worden aangespannen door internationale beleggers. Tegelijkertijd kan afschaffing doorslaggevend zijn bij het besluit van Shell en Unilever om zich in Nederland te vestigen. 

Een rol heeft mogelijk gespeeld dat Wiebes tijdens de formatie een afspraak had met een vertegenwoordig van Unilever over ‘de toekomst van Unilever’. In de voorbereidende memo’s voor die ontmoeting staat dat ambtenaren van Economische Zaken ‘met het oog op het Nederlands vestigingsklimaat’ de dividendbelasting wel graag zien verdwijnen.

Wiebes, die populair is bij de linkse oppositie, speelde een cruciale rol tijdens de formatie, maar leek nu toch met de schrik vrij te komen. De oppositie heeft alle pijlen gericht op Rutte. Dat hij vrijdag ‘rare dingen’ heeft gezegd tegen journalisten geldt niet als een doodzonde. In de Kamer heeft hij het bestaan van de memo’s nooit ontkend, ook omdat hij daar niet over bevraagd is.

50Plus-leider Henk Krol vroeg woensdag wel of Wiebes in de buurt wilde blijven, zodat hij eventueel opgeroepen kon worden. De coalitie besloot daarop dat de VVD meteen maar moet aanschuiven. Ook voor de minister van Klimaat dreigt zo een zwaar debat.

In zijn memo legt hij een curieuze links tussen het afschaffen van de dividendbelasting en de gaswinning uit Groningen. De oppositie vraagt zich af of Wiebes Shell via het schrappen van de dividendtax Shell wilde compenseren voor het mogelijk dichtdraaien van de gaskraan in Groningen. Er zijn inmiddels ook twijfels of Wiebes via de VVD-memo niet zijn geheimhoudingsplicht heeft geschonden. Tegen RTL Z zegt hoogleraar fiscale economie Peter Kavelaars dat de VVD’er in het stuk tegen de regels in vertrouwelijke bedrijfsinformatie onthult. ‘Dat had Wiebes niet mogen doen.’

3. Wat wisten Pechtold, Segers en Buma?

De oppositie zal wel van de huidige coalitiepartners CDA, D66 en ChristenUnie willen weten op basis waarvan ze zich hebben laten overtuigen door de VVD. Baseerden ze zich daarbij op de positief toongezette memo van Wiebes? Of hebben ze ook de meer kritische memo’s van Financiën gezien?

Dat laatste lijkt wel het geval. Uit een eerder reconstructie van NRC bleek dat de ChristenUnie helemaal niets zag in het schrappen van de dividendbelasting. Het werd tijdens interne gesprekken afgedaan als ‘ontwikkelingssamenwerking voor Amerikaanse en Britse aandeelhouders’. Maar waarom zei partijleider Segers dan eerder dat hij zich niets herinnerde van memo’s van Financiën? Waarom was de ChristenUnie dan zo sceptisch?

Op veel vragen zal waarschijnlijk nooit antwoord komen. Waarom vroeg formateur Gerrit Zalm, tevens commissaris bij Shell, nooit zelf om advies bij Financiën? Moest zo worden voorkomen dat de kritische stukken in het formatiedossier belanden?

Eén ding is zeker: Mark Rutte staat vanmiddag vol in de wind. De twijfel bij de oppositie is groot. Kleine geruststelling voor de premier: hij heeft zich wel vaker uit penibele situaties gered.  

Reacties oppositie

Geert Wilders: 'Er waren dus wel memo’s en Wiebes schreef ze, Rutte kende ze en gebruikte ze bij de onderhandelingen. Het vertrouwen in deze premier is tot ver onder het nulpunt gedaald. Wegwezen!'

Lodewijk Asscher: 'Premier Rutte was niet pathologisch onwetend, maar had moeite met de waarheid. Het weghouden van onwelgevallige informatie over zo’n omstreden maatregel is verbijsterend. De positie van de premier en van zijn derde kabinet is in het geding.'

Jesse Klaver: 'De premier zou 'geen memo's hebben gezien', ze 'zijn vergeten', en toch zijn ze vanuit zíjn ministerie opgevraagd... 1,4 miljard euro per jaar weggeven aan het buitenland, terwijl je eigen ambtenaren het ten zeerste afraden. Wat bezielt dit kabinet?' 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.