achtergrond heisessie kabinet

Rutte treft in Oisterwijk meer comfort dan zijn voorganger Gerbrandy in 1944

Het kabinet trapt dinsdag het politieke seizoen af op een historische locatie: hotel Bos & Ven in Oisterwijk. In het najaar van 1944 maakten premier Pieter Sjoerds Gerbrandy en vier andere uit Londen teruggekeerde ministers hier kwartier. Anders dan die ploeg is het gezelschap dinsdag waarschijnlijk wel compleet. 

Minister Hugo de Jonge (l) en premier Rutte tijdens de heisessie vorig jaar. Niet te formeel, luidt steevast het door de premier uitgevaardigde kledingvoorschrift. Beeld ANP

De herdenking van 75 jaar bevrijding begint officieel op 31 augustus in Terneuzen, maar het kabinet neemt daarop dinsdag al een informeel voorschot. De traditionele heidag van ministers en staatssecretarissen aan het begin van het nieuwe politieke seizoen is dit jaar in hotel Bos & Ven in Oisterwijk, waar in het najaar van 1944 premier Gerbrandy en vier andere uit Londen teruggekeerde ministers kwartier maakten.

Nu is Bos & Ven een super de luxe ‘mansion’, toen was er geen stroom, brandde er één kachel en deed aanvankelijk de waterleiding het niet. In zijn standaardwerk over het Koninkrijk in de Tweede Wereldoorlog schrijft Loe de Jong dat de ministers vergaderden ‘in dikke overjassen’ en dat ‘de eerste vergadering eindigde toen de uit Londen meegebrachte kaars was opgebrand’.

Premier Rutte kondigde de bijeenkomst van zijn kabinet vrijdag aan tijdens de eerste persconferentie na de zomervakantie. In het weekend verklaarde burgemeester Hans Janssen van Oisterwijk dat hij de geestelijk vader is van het idee en in stilte aan een uitnodiging heeft gewerkt. Hij wilde zo een ‘historische gebeurtenis’ in herinnering roepen. Historicus Rutte bleek er gevoelig voor.

Vooroorlogse politiek

Als we de individuele bewindslieden mogen geloven is de sfeer in  Rutte III over het algemeen goed. Dat was in het oorlogskabinet-Gerbrandy in Londen heel anders. Koningin Wilhelmina had weinig tot geen vertrouwen meer in ‘het oude stel’ en besprak haar idealen voor Nederland liever met de aanwezige Engelandvaarders. Zij wilde na de bevrijding breken met de vooroorlogse politieke verhoudingen en was vervuld van een, zij het vaag, idee van ‘vernieuwing’ in een land zonder partijen.

De bewindslieden op hun beurt zagen in haar een ‘boze fee’, schrijft historicus Cees Fasseur in zijn biografie van Gerbrandy, waarvan Rutte in 2014 het eerste exemplaar in ontvangst nam. De koningin kende ‘het werkelijke leven niet’, vond minister Eelco van Kleffens (Buitenlandse Zaken). Onderling hadden de ministers, louter mannen, ook nog eens forse meningsverschillen. Ze maakten elkaar uit voor ‘onmogelijk’ of ‘praatjesmaker’.

In september 1944 leek de geallieerde opmars tot een snelle nederlaag van de Duitsers te leiden. ‘Het uur der bevrijding heeft geslagen’, sprak Gerbrandy voor Radio Oranje. Logischerwijs wierp het de vraag op wat het juiste moment zou zijn voor de regering-in-ballingschap om terug te keren naar het vaderland. Wilhelmina wilde als eerste, wat haar allerwegen werd afgeraden. Toen Gerbrandy met vier ministers op 25 november 1944 vooruitging, riep zij volgens de overlevering: ‘Maar het is toch ook mijn land!’

Zoals bekend werden uiteindelijk alleen Limburg, Noord-Brabant en Zeeland in 1944 bevrijd, voor de rest van Nederland volgde de lange Hongerwinter. Wilhelmina zou pas op 13 maart 1945 weer voet op Nederlandse bodem zetten.

Compleet

De voorgenomen aanwezigheid van de kabinetsdelegatie in het bevrijde zuiden leidde tot conflicten met het Militair Gezag onder leiding van generaal Hendrik Johan Kruls. Hem was het voorlopig bestuur toevertrouwd en Kruls had geen behoefte aan pottenkijkers. Hij was in de woorden van Fasseur ‘een buitengewoon autoritair heerschap’. In een brief die ook de koningin onder ogen kreeg, schreef Kruls over de ‘desastreuze’ overkomst van de ministers: ‘Partijgenoten en politieke vrienden zullen trachten hun invloed te laten gelden. Aspirant-Kamerleden en baantjesjagers zullen zich verdringen.’

Het leverde Kruls een stevige reprimande van Gerbrandy op. Bij aankomst van de premier en de ministers op vliegveld Welschap (nu Eindhoven Airport) bleef Kruls weg. Per auto onderweg naar (toen nog) Bosch en Ven in Oisterwijk werden de vijf ministers staande gehouden door een lid van de Binnenlandse Strijdkrachten. Omdat hun diplomatieke paspoorten volgens hem ‘geen waarde’ hadden, belandden zij op het politiebureau. Na opheldering van het misverstand bereikten zij alsnog hun reisdoel, ‘een toen weinig comfortabel onderkomen’.

Genoeg om bij stil te staan en anders dan 75 jaar geleden is deze kabinetsploeg naar verwachting dinsdag wel compleet. Dat is inclusief minister Van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat), die terugkeert naar de plaats waar zij gemeenteraadslid was. Ook minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) is erbij. Hij verving Rutte tijdens diens vakantie en werd ondertussen grootvader.

Kabinet op de hei: informeel brainstormen

De kabinetten-Rutte bouwen aan een relatief jonge traditie: eens per jaar gaat de ministerraad het land in om aan het eind van de zomer ‘op locatie’ het politieke seizoen af te trappen. Onder meer Delft, Diepenheim en het Wassenaarse strand mochten zich al eens verheugen op de parade van bewindslieden in  zorgvuldig uitgekozen truien, sneakers en spijkerbroeken. Niet te formeel, luidt steevast het door de premier uitgevaardigde kledingvoorschrift: de dag moet naast evenwicht en eendracht immers vooral ontspanning ademen. Gegarandeerde aandacht van een horde persfotografen is het door Rutte gewenste resultaat met signaalwerking: kijk mensen, we zijn er weer, het land wordt bestuurd. 

In vele toonaarden zullen de bewindslieden dinsdag verklaren dat de sfeer goed is en dat het aan tafel bruist van de positieve energie, maar over de inhoud van de sessies wordt gezwegen. ‘Los van de dingen van de dag kijken we wat fundamenteler naar het komende jaar’, zegt Rutte er zelf over. Hij wil van zijn collega’s horen met welke wensen en ideeën zij zijn teruggekeerd van vakantie. Als er al iets besloten wordt, dringt dat meestal pas later tot de buitenwereld door. Zoals in 2015, toen VVD en PvdA het in Wassenaar in grote lijnen eens werden over de aanpak van de vluchtelingencrisis zoals die later dat jaar vorm zou krijgen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden