Analyse

Rutte staat dit keer helemaal alleen, met zijn eigen waarheid

‘Ik lieg niet’, herhaalde demissionair premier Mark Rutte keer op keer. Maar de Tweede Kamer zit vol ongeloof, werd donderdag al snel duidelijk tijdens het debat over de Omtzigtaffaire. De VVD-leider moest zich al te vaak op zijn feilbaar geheugen beroepen.

Mark Rutte (VVD) donderdag in de Tweede Kamer tijdens het debat over de mislukte formatieverkenning.  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) donderdag in de Tweede Kamer tijdens het debat over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP

Een paar dagen voor de verkiezingen van 2017 kreeg Mark Rutte in een interview met de Volkskrant de vraag of hij nooit loog. Zijn antwoord: ‘Ik lieg nooit.’ Daarna voegde hij er nog met een ongemakkelijke lach aan toe: ‘Tenzij een vrouw vraagt of ze mooi is en ik niet helemaal weet hoe ik dat moet omschrijven.’

Het was al veelzeggend dat Rutte die vraag kreeg. De VVD-leider probeerde in 2017 de kiezers ervan te overtuigen dat hij niet met de PVV in zee zou gaan, maar uit peilingen bleek dat 71 procent van de Nederlanders hem niet geloofde. Bij het schandaal rondom het bonnetje van Fred Teeven bleek in 2015 het wantrouwen ook al zo groot. Bijna 70 procent van de kiezers geloofde niet dat Rutte er niets vanaf wist, zoals hij zelf beweerde.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Zelf was Rutte in 2017 laconiek over de barsten in zijn geloofwaardigheid. Het was belangrijker dat hij het land door de crisis had geloodst. ‘Ik onderwerp mij nu aan de kiezer’, zei hij vol zelfvertrouwen.

De afloop is bekend: Rutte won die verkiezingen, net als hij in 2021 weer de verkiezingen won, opnieuw met dezelfde boodschap: ik leid het land door de crisis – dit keer de coronapandemie. De kiezers vonden dat blijkbaar belangrijker dan de twijfels over zijn relatie met de waarheid.

De Houdini van de Nederlandse politiek

Toch bleef betrouwbaarheid altijd zijn achilleshiel, zo bleek donderdag tijdens het debat over Pieter Omtzigt. Hij had het tijdens de verkenning nooit over het kritische CDA-Kamerlid gehad, zei de demissionaire premier een week geleden. Toen het tegendeel bleek uit de na eindeloos getouwtrek vrijgegeven stukken, beweerde Rutte dat zijn geheugen hem in de steek had gelaten. ‘Daar baal ik enorm van.’

Maar, zo hield hij met een bijna wanhopig beroep op al zijn overlevingskunsten vol: ‘Ik heb niet gelogen, ik had een verkeerde herinnering.’ Rutte werd ‘de Houdini van de Nederlandse politiek’ genoemd, maar donderdag leek de magie niet meer te werken.

Zelfs zijn trouwste bondgenoten – tot de meest gezagsgetrouwe SGP-voorman Kees van der Staaij aan toe – toonde geen begrip of mildheid. Hoe kan iemand binnen een week zoiets cruciaals vergeten? Er leek iets te knappen in de Kamer. Het riep ook twijfels op over al die andere keren dat Rutte een beroep deed op zijn feilbare geheugen. Was het altijd een truc geweest?

‘Geen actieve herinneringen’

GroenLinks-leider Jesse Klaver somde uit zijn blote hoofd een paar gevallen op. Na de formatie van 2017 had Rutte ‘geen actieve herinneringen’ aan de memo’s over het afschaffen van de dividendbelasting. Ook niet toen bleek dat zijn metgezel Erik Wiebes die memo nota bene zelf had geschreven. Bij de burgerslachtoffers die vielen bij het bombardement van Hawija in 2015 dacht minister van Defensie Jeanine Hennis dat ze ook de premier had geïnformeerd, al was het misschien op een ‘niet alarmerende manier’. Rutte kon het zich weer niet herinneren.

Bij de leugens van ex-minister van Buitenlandse Zaken Halbe Zijlstra, over diens gefabuleerde bezoek aan de datsja van Vladimir Poetin, werd Rutte opnieuw getroffen door een vorm van amnesie. Hij wist niet meer of hij al eerder op de hoogte was geweest van de leugen. Als het aan Rutte had gelegen was Zijlstra ook gewoon gebleven. De premier tilde er niet zo zwaar aan.

Voor sommige politici is veel veroorloofd. Als fervent boekenlezer verslond Rutte de biografieën van Robert Caro over de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson. Over Johnson werd ooit gezegd door Robert Kennedy: ‘Hij liegt zelfs als het niet hoeft.’

Mediatraining

Het was in de Rutte-jaren soms moeilijk om niet ook die gedachte te krijgen bij sommige optredens van de VVD-voorman. Bij het tv-programma College Tour werd hem in 2015 door een student gevraagd welke mediatrainingen hij volgde. Antwoord van de premier: ‘Geen. En dit is het geheim: nooit, nooit naar mediatraining... Heb ik oprecht nooit gehad.’

Zelfs binnen de VVD konden ze dat moeilijk rijmen met de waarheid. Mediatraining was sinds jaar en dag onderdeel van de opleidingen binnen de VVD en de jongerenorganisatie JOVD, waarvan Rutte voorzitter was. Toen Rutte in 2006 aantrad als lijsttrekker van de VVD kregen de eerste veertig kandidaten van de lijst allemaal mediatraining, zo stond in het VVD-jaarverslag. Eerder was al duidelijk geworden dat de premier lessen kreeg bij Speech Republic. En voormalig communicatieadviseur Ton Elias, nu ex-VVD-Kamerlid, zei: ‘Ik heb hem zelf getraind in 2002. Hij doet het goed.’

Ontkenning, zonder enig voorbehoud

Waarom zou iemand over zoiets kleins niet de waarheid spreken? De kwestie rond Pieter Omtzigt is allesbehalve klein, maar ook in dit geval drong de vraag zich weer op. Het was nergens voor nodig dat Rutte zo stellig voor de camera’s van de NOS beweerde dat hij nooit over Omtzigt had gesproken. Als de VVD-leider had verklaard dat Omtzigt wel even voorbij was gekomen als potentiële minister, was hij daar waarschijnlijk gewoon mee weggekomen. Zo gek is die gedachte niet, vooral omdat CDA-voorman Wopke Hoekstra dat ook al had geopperd.

In plaats daarvan koos Rutte voor de ontkenning, zonder enig voorbehoud in te bouwen. ‘Ik lieg niet’, herhaalde de premier donderdag tijdens het debat keer op keer, maar niet veel Kamerleden leken daarvan onder de indruk. De vraag was vooral of partijen het aandurfden om een premier midden in een crisis weg te sturen.

Rutte weigerde de eer aan zichzelf te houden, zoals sommige Kamerleden van hem vroegen. Hij bleef staan. Helemaal alleen met zijn eigen waarheid, tot het eind vechtend voor zijn politieke leven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden