Analyse

Rutte reikt de oppositie de hand, maar de prijs is hoog

Premier Mark Rutte en ministers Sigrid Kaag, Carola Schouten en Karien van Gennip voor aanvang het debat over de regeringsverklaring.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Premier Mark Rutte en ministers Sigrid Kaag, Carola Schouten en Karien van Gennip voor aanvang het debat over de regeringsverklaring.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Het nieuwe kabinet-Rutte IV wil samenwerken met ‘alle positieve krachten binnen en buiten Den Haag’ om het leven van alle Nederlanders te verbeteren, aldus premier Rutte dinsdag in zijn regeringsverklaring. Daarmee doelde hij nadrukkelijk ook op de oppositie, die hij nodig heeft voor meerderheden in de Eerste Kamer. Waar liggen zijn kansen?

Natalie Righton en Avinash Bhikhie

Opnieuw reikte premier Rutte de Tweede Kamer de uitgestoken hand. Want om van zijn vierde kabinet een succes te maken heeft hij steun nodig van de oppositie. Doe mee, was zijn oproep dinsdag bij het voorlezen van de regeringsverklaring van zijn vierde kabinet. ‘Het regeerakkoord laat ruimte voor politiek en maatschappelijk debat. Invloed is mogelijk’, moedigde hij de oppositie aan. ‘De coalitieafspraken zijn niet ondertekend met bloed.’ Aanpassingen aan het regeerakkoord zijn dus mogelijk, al waarschuwde Rutte dat het niet mogelijk is om het hele wensenlijstje van de oppositie uit te voeren.

De premier erkende dat zijn nieuwe ploeg aantreedt in een periode dat de onderlinge verhoudingen tussen politici slecht zijn en het vertrouwen van burgers in de overheid laag is. De formatie duurde te lang, erkende hij. En de coronacrisis vraagt veel van de samenleving. ‘Het kabinet treedt aan onder een bijzonder gesternte. Een periode waarin tegenstellingen zijn verscherpt en het publieke debat is verhard.’

Daar ligt volgens Rutte een taak voor de hele politiek, niet alleen voor het kabinet en de coalitiepartijen. Hij kon beloven minder in de achterkamertjes af te hameren, maar een echte cultuuromslag in de politiek is volgens hem een gezamenlijke inspanning. De grote opdracht voor de komende jaren is volgens de premier om ‘met elkaar te blijven werken aan een land waarin we omzien naar elkaar.’

Met miljardenuitgaven hoopt Rutte IV voldoende oppositiepartijen over de streep te trekken en tot die samenwerking te komen. Niet in alle delen van de Kamer zijn de kansen daarop groot. Grofweg zijn er drie kampen.

De linkse oppositie mist de aanval op vervuilers en vermogenden

Vooralsnog wordt de uitgestoken hand niet hartelijk aangenomen op de linkerflank. PvdA, GroenLinks en de SP zien best goede ideeën in het regeerakkoord, maar verzetten zich radicaal tegen de sociaaleconomische keuzes. Met de kabinetsplannen zoals die er nu liggen gaan alle Nederlandse huishoudens er dit jaar flink op achteruit, maakte het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) dinsdag voor aanvang van het debat bekend: de boodschappen zijn duurder geworden, de energierekening is opgelopen en de prijs aan de pomp is gestegen.

Lilianne Ploumen (PVDA), Farid Azarkan (DENK) en Lilian Marijnissen (SP) voor het debat over de regeringsverklaring.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Lilianne Ploumen (PVDA), Farid Azarkan (DENK) en Lilian Marijnissen (SP) voor het debat over de regeringsverklaring.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Daar zit precies de pijn van de linkse oppositie. In het regeerakkoord klotst het geld tegen de plinten, terwijl de gewone burger er niet op vooruit gaat. Neem de AOW: het kabinet laat de ouderenuitkering niet meestijgen met de eenmalige verhoging van het minimumloon, een van de oorzaken waardoor veel ouderen aan koopkracht inleveren. De linkse partijen zijn ontsteld.

De coalitiepartijen zijn zelf ook verrast door de impact van de inflatie op de koopkrachtcijfers. Toen het regeerakkoord in december af was, rekende de coalitie nog op een plusje voor iedereen. Dat is door de hoge inflatie een min geworden. ‘Dat is niet wat wij beoogd hebben’, aldus VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans. ‘Natuurlijk begrijp ik die onrust daarover.’

Hoewel de VVD niet van plan is de het eenmalig loskoppelen van de AOW en het minimumloon terug te draaien, vindt de partij wel dat ‘iedereen’ komend jaar in koopkracht erop vooruit moet gaan. Nog geen week na het aantreden van het kabinet pleiten de vier regeringspartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie dus al voor een koopkrachtreparatie.

Lilianne Ploumen (PvdA) heeft alvast een idee hoe dat moet gebeuren: laat vervuilers en vermogenden meer bijdragen zodat er ook wat extra overblijft voor de ‘gepensioneerden, vuilnisophalers en pakketbezorgers’. Namens het kabinet zal minister-president Rutte woensdag reageren.

De splinterpartijen zijn de nieuwe schatkistbewaarders

Hoewel splinterpartijen zoals Bij1, BBB, Fractie Den Haan, Omtzigt, SGP, Volt, Groep Van Haga, JA21 en DENK elk afzonderlijk klein zijn, vormen ze samen een steeds grotere groep in de Kamer (19 zetels). Hun kritiek op Rutte IV schiet soms alle kanten op, wat ze een ongrijpbare kracht maakt. Naast klassieke rechtse kritiek op ‘de onmeetbare klimaatdoelen’ en ‘zelfbedachte stikstofproblemen’ bekommert JA21 zich ook om de AOW-uitkering voor ouderen. Bij1 maakt zich zorgen over de afbraak van de jeugdzorg, de woningcrisis en de groeiende ongelijkheid.

Opvallend is dat een ander deel van de splinters samen een vuist maakt tegen de spilzucht van Rutte IV. De schatkistbewaarders bevinden zich anno 2022 niet bij de VVD en het CDA, maar bij partijen als Denk, Volt, SGP en bij het onafhankelijke Kamerlid Omtzigt.

Denk-leider Farid Azarkan wierp zich in het debat als eerste op als het financieel geweten van de Kamer. Want al die miljardenuitgaven die het kabinet van plan is te doen, wie heeft dat bedacht? Hij memoreerde dat geen van de vier coalitiepartijen in haar verkiezingsprogramma sprak over miljardenfondsen, het oplopen van de staatsschuld en het toenemen van het begrotingstekort. ‘Het is oneerlijk dat de kiezer zich niet heeft kunnen uitspreken over dit beleid’, aldus Azarkan. ‘Dit is toch geen verantwoordelijk begrotingsbeleid?’

Ook Laurens Dassen (Volt) maakt zich zorgen om het begrotingsbeleid. Vorige week waarschuwde de Algemene Rekenkamer al dat de Kamer het zicht op grote uitgaven dreigt te verliezen nu het kabinet voornemens is om vele miljarden in klimaat- en stikstoffondsen te stoppen. ‘Daar schuilt een gevaar’, aldus Dassen. De miljardensubsidies zouden wel eens groepen kunnen aantrekken die daar weinig recht op hebben, vreest Volt. Dassen waarschuwt dat lobbyisten van grote bedrijven de beste toegang tot de macht hebben. Daardoor bestaat het gevaar dat zij het meeste geld binnen harken. Mensen die minder goed voor zichzelf kunnen opkomen zouden wel eens aan het kortste eind kunnen trekken.

Bij radicaal rechts zit de deur potdicht

Waar JA21 zich opwerpt als rechts alternatief in de Eerste Kamer, plaatsen de PVV en FVD zich steeds nadrukkelijker buiten de parlementaire orde. Wilders, die de Tweede Kamer eerder een ‘nepparlement’ noemde, haalde tijdens het debat over het nieuwe regeringsbeleid uit naar Kamerleden van de coalitie met een islamitische achtergrond en kondigde nog voor de beantwoording door het kabinet een motie van wantrouwen aan.

Geert Wilders (PVV) haalde tijdens het debat over de regeringsverklaring uit naar Kamerleden met een islamitische achtergrond. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Geert Wilders (PVV) haalde tijdens het debat over de regeringsverklaring uit naar Kamerleden met een islamitische achtergrond.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Forum voor Democratie, met drie zetels in de Eerste Kamer, zei tijdens het formatiedebat in december nog ‘het wereldbeeld’ niet te delen van waaruit het regeerakkoord is opgesteld. De partij bezigt al langer complottheorieën over corona en migratie. ‘Het is heel gek om wakker te worden in een wereld waarin je toch lange tijd hebt meegedraaid’, zei Baudet destijds. Dinsdag kwam hij vanwege ‘griepverschijnselen’ niet opdagen bij het debat, maar zijn mening zal niet zijn veranderd. Bij radicaal rechts zit de deur voor kabinet Rutte IV potdicht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden